Χριστίνα Λεβεντάκου «Τα εθνικά θέματα στο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο»

Πλήρης τίτλος

« Από τη Μεγάλη Ιδα στις εθνικς διεκδικσεις -Τα εθνικ θματα στο Β’ Παγκσμιο Πλεμο»

Μεταπτυχιακή εργασία που εκπονήθηκε στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Πάντειου Πανεπιστημίου,

Αθήνα 2007

Ολόκληρη η εργασία εδώ:

http://library.panteion.gr:8080/dspace/bitstream/123456789/272/1/Leventakou.+X.pdf

Προλογικ Σημεωμα [σελ.4 έως 6]

Αντικεμενο μελτης του παρντος εγχειρματος αποτελε το πλασιο των εθνικν διεκδικσεων που διαμορφθηκε στην Ελλδα κατ τη διρκεια του Δευτρου Παγκοσμου Πολμου, λαμβνοντας ως ριο της ιστορικς περιοδολγησης την τελικ κφρασ τους στο Συνδριο Ειρνης των Παρισων το καλοκαρι του 1946.

Μολοντι η χρονικ αφετηρα της συγκεκριμνης μελτης εκτενεται πρα απ τα ρια που χει θσει ο αντικειμενικς στχος της ερμηνευτικς μας πρτασης, θεωρσαμε αναγκαα μια αναφορ προηγουμνως στις εθνικς διεκδικσεις που προβαλε η χρα στην ειρηνευτικ συνδισκεψη των Παρισων το 1919. Το πλγμα των εδαφικν διεκδικσεων που προβαλε ο Ελευθριος Βενιζλος στο συνδριο ειρνης του 1919, ως προϋπθεση για την εκπλρωση του μεγαλοϊδεατικο ορματος και των «εθνικν πθων» του ελληνισμο, σε συνδυασμ με την μετπειτα κατρρευση του ιδεολογικο τους πυρνα με τη μικρασιατικ ττα, στοιχειοθετον την ερμηνευτικ πρταση της ανδυσς τους με παραπλσια ορμ τη δεκαετα του 1940. Σε αυτ το πλασιο η παροσα μελτη θα επιχειρσει στο εισαγωγικ μρος της, να αναλσει τη διαμρφωση, αλλ και τις μεταλλξεις που γνρισαν τα εθνικ θματα στην Ελλδα μχρι την αναζωπρωσ τους με την κρηξη του Δευτρου Παγκοσμου Πολμου.

Σε επμενο στδιο θα εξεταστον οι φορες διαμρφωσης και κφρασης εδαφικν αξισεων απ τους πρτους μνες της ναρξης του δευτρου μεγλου πολμου για την Ελλδα. Ως πρωτογενς υλικ σε αυτ το στδιο χρησιμοποιθηκε ο αθηναϊκς Τπος της εποχς, απομνημονεματα πολιτικν ηγετν της περιδου, ημερολογιακς καταγραφς, καθς και διπλωματικ γγραφα του Foreign Office.

Η ναρξη της κατοχικς περιδου για την Ελλδα και η μετβαση της εξριστης ελληνικς κυβρνησης στη Μση Ανατολ σηματοδοτε μια να περοδο για τις ελληνικς διεκδικσεις. Το ενδιαφρον αυτς της μελτης εναι κατεξοχν στραμμνο σε αυτν την πρτη περοδο διαμρφωσης των εθνικν διεκδικσεων, ο βασικς πυρνας των οποων θα διατηρηθε αναλλοωτος μχρι την τελικ παρουσασ τους στο συνδριο ειρνης. Θεμελιδη πτυχ αυτς της περιδου συστνουν οι διπλωματικς ενργειες των εξριστων ελληνικν κυβερνσεων, με προεξρχουσα την κυβρνηση του Εμμανουλ Τσουδερο, προς την προθηση του ζητματος των εθνικν αιτημτων.

Η λξη του πολμου εκτινσσει στα ψη το δημσιο διλογο για τις εθνικς διεκδικσεις που θα προβλει η Ελλδα στην επικεμενη ειρηνευτικ συνδισκεψη. Το ατημα για «εδαφικ ολοκλρωση» του θνους επανεμφανζεται, λαμβνοντας εντοτοις νες διαστσεις αυτ τη φορ εξαιτας της θεμελωσς του, χι μνο στη βση των εθνολογικν και ιστορικν δικαων του ελληνισμο, αλλ σε ρους αμιγς οικονομικος και κοινωνικος.

Απναντι στο ργο της προθησης των εθνικν αιτημτων η μεταπολεμικ ελληνικ ηγεσα της χρας εμφανζεται σμφωνη. Ακμα και το ΚΚΕ, μολοντι σον αφορ στην προσπιση των εδαφικν αξισεων εκκιν απ την ανγκη να αντιπαρλθει τις κατηγορες των πολιτικν του αντιπλων για προδοσα και εθνικ μειοδοσα, επ της ουσας υπερασπζει ναν εκτεταμνο κατλογο εδαφικν αιτημτων.

Κατ τη διετα 19451946 η αρθρογραφα στον αθηναϊκ Τπο, πως επσης και η εκδοτικ παραγωγ μπροσορων και μελετημτων με αναφορ στα εθνικ δκαια του ελληνισμο φτνει στο απγει της. Οι εθνικς διεκδικσεις αντιμετωπζονται ως συννυμο της αυτρκειας, εσωτερικς σταθερτητας και ανδου του βιοτικο επιπδου. Στχος του παρντος εγχειρματος εναι να ιχνηλατηθε το νημα των κειμνων και μπροσορων και να παρουσιαστον πτυχς του θματος των εθνικν διεκδικσεων μσα απ βιβλιογραφα της περιδου 19451946.

Σε να επμενο στδιο, το ζτημα των εθνικν διεκδικσεων μονοπωλε να σημαντικ τμμα της θεματολογας των πρτων μεταπολεμικν εκλογν στην Ελλδα. Η υποβθμιση του κοινωνικο απναντι στο εθνικ υπρξε το χαρακτηριστικ γνρισμα των πρτων μεταπολεμικν εκλογν το Μρτιο του 1946, καθς και του πολιτικο κλματος που διαμορφθηκε μχρι την τλεση του δημοψηφσματος το Σεπτμβρη του διου τους. Προς επρρωση της παραπνω θσης, αντλσαμε πρωτογενς υλικ απ προσωπικ αρχεα πολιτικν προσωπικοττων της περιδου, τον αθηναϊκ Τπο, απομνημονεματα, ημερολογιακς καταγραφς και δευτερευντως, απ βιβλα και μελτες για την εποχ.

Η τελευταα εντητα του παρντος εγχειρματος πραγματεεται το χρονικ της παρουσασης των εθνικν διεκδικσεων στο συνδριο ειρνης του 1946. Οι κριες πηγς για αυτν την εντητα αντλθηκαν σχεδν στην πλειοντητ τους απ το αρχεο του Κωνσταντνου Τσαλδρη, πρωθυπουργο και αρχηγο της ελληνικς αποστολς την περοδο διεξαγωγς της ειρηνευτικς συνδισκεψης.

Στο επιλογικ κομμτι του παρντος εγχειρματος επιχειρεται μια παρουσαση των πρτων βημτων προς μια ευρωπαϊκ πορεα της χρας. Η επκληση σε να ευρ πργραμμα εθνικν διεκδικσεων τελονταν παρλληλα με τα πρτα εγχειρματα για την ευρωπαϊκ ολοκλρωση. […………………]

[σελ. 90 έως 93]

Το περεργο ββαια στη να αυτ τομ δεν εναι, τι δημιουργεται απ την εθνικφρονα παρταξη, αλλ τι οι κατηγορες για αντεθνικ δρση που εκτοξεονται κατ της εαμικς αριστερς στοιχειοθετονται χι με βση τις μεταπολεμικς αποφσεις του Πολιτικο Γραφεου του ΚΚΕ, αλλ βσει αποφσεων του Μεσοπολμου. Το ΚΚΕ μνημονεονταν χαρακτηριστικ ως ο «Δορειος ππος του Πανσλαβισμο» στην Ελλδα. Το επθετο «εαμοβολγαρος» που προσδιριζε τους αριστερος τα χρνια του εμφυλου πολμου εναι χαρακτηριστικ των προθσεων και αντιλψεων των κυβερνητικν παρατξεων. Το ΚΚΕ προβλλεται απ να τμμα συγγραφων να λειτουργε αποσχσθηκα και αντεθνικ, μολοντι το Κμμα χει δη απ 1935 εγκαταλεψει το σνθημα της «ενιαας και αδισπαστης Μακεδονας», εντοτοις κατηγορεται εν τη 1945 για αντεθνικ πολιτικ με βση το μεσοπολεμικ του σνθημα[1].

Υπ τις συνεχες κατηγορες που δχεται απ τους πολιτικος τους αντιπλους, το ΚΚΕ, ιδιατερα μετ το 1945, οπτε χει χσει μρος της αγλης του παλιο εαμικο μπλοκ, αναγκζεται επανειλημμνα να διατυπνει τις θσεις του στα εθνικ ζητματα.[2] Μεσοντος ακμα του πολμου, εν τη 1943, το ΚΚΕ υποστηρζει την απελευθρωση λων των εδαφν που προπολεμικ ανκαν στο ελληνικ κρτος και προχωρντας να βμα παραπρα αξινει διαρρθμιση των ελληνοβουλγαρικν συνρων.[3] Σμφωνα με το ΚΚΕ, η ΕΣΣΔ παρεχε στην Ελλδα τη μοναδικ εγγηση για να αποκτσει η χρα ξαν τις καταπατημνες ελευθερες της, να αποκαταστσει την ανεξαρτησα της και να προασπσει την εδαφικ της ακεραιτητα.[4] Όσον αφορ στο ζτημα των διεκδικσεων που προβλλει το ΚΚΕ γνεται λγος για νωση της Κπρου με την Ελλδα, παραχρηση των Δωδεκανσων και λση του βορειοηπειρωτικο ζητματος στη βση της αυτοδιθεσης των λαν. Επιπλον, σχετικ με το ζτημα της ανατολικς Θρκης, αυτ θα αποτελσει θμα συζτησης κατ τη ρθμιση του ζητματος των Στενν[5].

Τον Ιονη του ’45, λγο μετ αφτου επιστρφει ο Ζαχαριδης απ το Νταχου, η κομμουνιστικ ηγεσα προβανει σε νο νοιγμα σον αφορ στα εθνικ θματα. Με απφαση της Κεντρικς Επιτροπς της 1ης Ιουνου 1945, το ΚΚΕ σπεδει να διαβεβαισει τι εναι διατεθειμνο να υιοθετσει στο ακραιο τα εθνικ αιτματα. Διατυπνει την αξιση για εφαρμογ της αυτοδιθεσης των λαν στην περπτωση της Κπρου, των Δωδεκανσων και της Βορεου Ηπερου. Μλιστα, σον αφορ στο βορειοηπειρωτικ ζτημα, αν η πλειοψηφα του λαο αποφαινταν για μια μεση στρατιωτικ κατληψη της Β. Ηπερου απ τον ελληνικ στρατ, το ΚΚΕ θα διατπωνε τις αντιρρσεις του, μα θα πειθαρχοσε.[6] Σμφωνα με την Elizabeth Barker, ο Ζαχαριδης σε συνντευξη που της παραχρησε το 1946, ισχυρστηκε, τι η δλωσ του για το βορειοηπειρωτικ ταν μια κνηση στρατηγικς, η οποα εχε ως στχο να καθησυχσει τις μη κομμουνιστικς ομδες του εαμικο συνασπισμο.[7]

Τον Ιονιο του ’45 ο Ζαχαριδης διατυπνει επσης την περφημη «θεωρα των δο πλων» και επιχειρε με αυτν τον τρπο «νοιγμα» προς τη Μεγλη Βρετανα.[8] Εντοτοις, οτε αυτς ο ελιγμς του ΚΚΕ «προς απδειξιν των εθνικν του φρονημτων» δεν εισακοστηκε απ την εθνικφρονα παρταξη, η οποα συνχισε να εξαπολει στο ΚΚΕ κατηγορες για προδοσα και ενδοτισμ. Ακμα και η μετριοπαθς Ελευθερα εκτοξεει απ τις στλες της κατηγριες προς το ΚΚΕ για προδοτικ στση. Χαρακτηριστικ παρδειγμα της δυσπιστας των αστικν πολιτικν δυνμεων αποτελε η ακλουθη φρση κυρου ρθρου της: «Το ΚΚΕ θα χρειασθ τη πολλ συνεχος και συνετς προσπαθεας δι να δυνηθ να ανακτση την πολιτικν νομιμτητα, χι ναντι του κρτους, αλλ εις την συνεδησιν του λαο».[9] Σε ρθρο ββαια στις 31 Μαΐου του ’45 αναγνωρζει, τι το ΚΚΕ προβη σε διεκδκηση της Βορεου Ηπερου, εντοτοις διατηρε ναν ειρωνικ τνο απναντι του σημεινοντας τι «το ΚΚΕ μαθε την ιστοραν της Ελλδος εντς 10 ημερν, ανατρψαν λα τα ρεκρ της φιλομαθεας».[10]

Στις 16 Ιουνου του ’45 ο Ριζοσπστης στο ανυπγραφο κριο ρθρο του αναλει τις ελληνογιουγκοσλαβικς σχσεις. Αποκηρσσει τις εδαφικς διεκδικσεις που χουν εκφραστε εις βρος της εδαφικς επικρτειας της Γιουγκοσλαβας και σημεινει την ανγκη να παρασχεθον διαβεβαισεις εθνικς ισοτιμας στους Σλαβομακεδνες της βορεου Ελλδας.[11]

Στη 12η Ολομλεια που λαβε χρα στο διστημα 25 με 27 Ιουνου του ’45 το ΚΚΕ διατπωσε για μια ακμα φορ την αντθεσ του σε κθε εδαφικ διεκδκηση που διατυπνεται εις βρος της Ελλδας απ οποιαδποτε πλευρ. Παρλληλα, ββαια, καταδκασε το σοβινιστικ παραλρημα των τυχοδιωκτν της Δεξις που σπρχνουν τη χρα σε αντεθνικς καταστροφικς περιπτειες και πρτεινε τι με τη συμπαρσταση της Αγγλας και της ΕΣΣΔ, η χρα θα μπορσει να αναπτξει να κλμα αδελφικς συνεννησης και δημοκρατικς συνεργασας με τους βρειους βαλκανικος της γετονες.[12]

Το διστημα μεταξ 19431946 η ελληνικ κομμουνιστικ ηγεσα προσπθησε με συνεχες διαβεβαισεις να καταδεικνει την προσλωσ της στα εθνικ αιτματα της χρας. Παρλληλα, μως στην προσπθει της να μην απεμπολσει ολοκληρωτικ τις διεθνιστικς επιταγς της και πιθαντατα τρφοντας ενοχικ συναισθματα απναντι στα υπλοιπα βαλκανικ κομμουνιστικ κμματα συνπεια των σοβινιστικν ελληνικν διεκδικσεων πεφτε συχν σε αντιφσεις.[13] Στις 29 Ιουνου του ’45 ανακονωση του Πολιτικο Γραφεου, μετ απ δημοσευμα του βρετανικο περιοδικο “Cavalcade”, σπεδει να δηλσει, τι «απ καμια επσημη πλευρ καμιας βαλκανικης χρας δε διατυπθηκαν εδαφικς βλψεις εις βρος της Ελλδας». Σε λλο σημεο ββαια, αποκηρττει για μια ακμα φορ οποιαδποτε εδαφικ αξωση εις βρος της χρας, απ που κι αν προρχεται αυτ.[14]

Τα κοινωνικ αιτματα που προβλλονται απ το ΚΚΕ μχρι την ναρξη του εμφυλου πολμου εκλαμβνονται ως διαλυτικ της κοινωνικς συνοχς και σταθερτητας. Οι κοινωνικς ανιστητες των δο πρτων μεταπολεμικν χρνων αιτιολογονταν απ την παρξη «εθνικν εκκρεμοττων» και κατ συνπεια η υλοποησ τους εξαρτνταν απ την εδαφικ ολοκλρωση της χρας. Το σχμα «εθνικ ολοκλρωση – κοινωνικ ευημερα» που προκρνεται απ κεμενα της διετας 19456 δεν αποτελε μνο μια υποθετικ συνεπαγωγ, αλλ και μια ακολουθεσα τακτικ απ τις πρτες μεταπολεμικς κυβερνσεις. Εν ονματι αυτς της στρατηγικς, η εαμικ αριστερ αποβλλεται ως «ξνο σμα», παρ’ λες τις αποδεξεις «εθνικς νομιμτητας», στις οποες προβανουν κατ καιρος ηγετικ στελχη της. «Το ΚΚΕ παρ’ λες τις δηλσεις «εθνικς πστης», δυσκολευταν να ξεφγει απ το καθεστς του διαρκος απολογομενου λγω της ιδεολογικς του συγγνειας με λλα κομμουνιστικ κμματα της Βαλκανικς» σημεινει ο Μιχλης Λυμπερτος.[15]



[1] Με το 6ο συνδριο του ΚΚΕ το Σεπτμβριο του 1935 εγκαταλεπεται το σνθημα για «εναα και ανεξρτητη Μακεδονα» και αντικαθσταται απ το ατημα για «πλρια ισοτιμα στις μειοντητες». Βλ. Το ΚΚΕ, Επσημα Κεμενα, τμ. 4, Σγχρονη Εποχ 1975, σ. 2967 και Γρηγρης Φαρκος, «Το ΚΚΕ απναντι στους βαλκανικος ανταγωνισμος» στο Η Ελλδα 19361949, Απ τη Δικτατορα στον Εμφλιο, Τομς και συνχειες, Εκδσεις Καστανιτη, Αθνα 2003, σ. 5372.

[2] Γρηγρης Φαρκος, Ο.π., σ. 59.

[3] Η διλυση της Κομμουνιστικς Διεθνος τον διο χρνο δωσε στο ΚΚΕ μεγαλτερα ρια αυτονομας. Ο.π., σ. 59 και ΚΚΕ, Το Εθνικ μας πρβλημα και το ΚΚΕ, Αθνα, κδ. ΚΟΜΕΠ, αρ.4, 1943

[4] Βλ. Γιννη Πετσπουλου, Τα εθνικ ζητματα και οι λληνες κομμουνιστς, (χ.ε.), Αθνα 1946, σ. 24.

[5] Ο.π., σ. 2526.

[6] Βλ. Το ΚΚΕ, Επσημα Κεμενα, τμ. 6, Σγχρονη Εποχ 1987, σ. 1618 και Ριζοσπστης, 2/06/1945. Η δλωση αυτ για το βορειοηπειρωτικ χαρακτηρστηκε αργτερα απ τον διο το Ζαχαριδη ως σοβαρ λθος. Βλ. Basil Kondis, “Greek National Claims at the Paris Peace Conference of 1946”, Balkan Studies, vol. 32, part 2, 1990, σ. 316, υπ. 38 και βλ. επσης Γρηγρης Φαρκος, Ο.π., σ. 5960.

[7] Elizabeth Barker, «Η Ελλδα στο πλασιο των ελληνοσοβιετικν σχσεων 19411947» στο Απ την Αντσταση στον Εμφλιο Πλεμο, επιμλεια Μριον Σαρφη, Αθνα 1982, σ. 51.

[8] Ριζοσπστης, 5/06/1945.

[9] Ελευθερα, 3/03/45.

[10] Στο διο, 12/06/45.

[11] Ριζοσπστης, 16/06/1945.

[12] Ριζοσπστης, 30/06/1945.

[13] Βλ. Γρηγρης Φαρκος, Ο.π., σ. 60.

[14] Το ΚΚΕ, Επσημα Κεμενα, τμ. 6, Σγχρονη Εποχ 1987, σ. 4041.

[15] Βλ. Μιχλη Λυμπερτου, «Το ιδεολογικ υπστρωμα του εμφυλου πολμου» στο περιοδικ Τα Ιστορικ, τχ 34, 2001, σ. 208.