Φωτογραφίζοντας τον Δεκέμβρη του `44

Ερευνώντας, αναλύοντας και καταγράφοντας τις φωτογραφίες - ντοκουμέντα και τους φωτογράφους των Δεκεμβριανών (1944)

του φωτοτυπογράφου Μανόλη Κασιμάτη

(πολιτιστική εταιρεία ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΖΟΝΤΑΣ,

http://www.eteriafotografizontas.blogspot.com)

Η μελέτη της φωτογραφίας - ντοκουμέντου για τον Δεκέμβρη προς εξαγωγή ποικίλων συμπερασμάτων δεν είχε πραγματοποιηθεί λόγω του ότι για τους ιστορικούς το βάρος της πολιτικοκοινωνικής ανάλυσης ήταν μεγαλύτερο. Από δε την πλευρά των ιστορικών της ελληνικής φωτογραφίας μάλλον αποδεικνύεται ότι δεν έχουν καταφέρει να συνδυάζουν την έρευνα στο φωτογραφικό και στο πολιτικοκοινωνικό πεδίο, γι' αυτό και υπάρχει τόσο μεγάλη σιωπή ειδικά σε δύσκολες ιστορικές περιόδους. Όμως η ανάλυση και των φωτογραφιών αλλά και της ίδιας της δράσης των φωτογράφων σαν ιστορικά υποκείμενα μπορούν να προσφέρουν περιεκτικότερα δεδομένα ανάγνωσης του ιστορικού γίγνεσθαι.

Από την έρευνα και την ανάλυση των φωτογραφιών των Δεκεμβριανών (από την μελέτη Μανολης Κασιμάτης "ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΔΕΚΕΜΒΡΗ ΤΟΥ `44", Αθήνα 2008) διαπιστώνεται ότι φωτογραφική κάλυψη των μαχών, τα όσα είχαν προηγηθεί και τα όσα έγιναν μετά κατέγραψαν τρεις διαφορετικές απόψεις: α) την άποψη των επαγγελματιών φωτορεπόρτερ Ελλήνων, των ξένων μέσων μαζικής ενημέρωσης και άλλων υπηρεσιών, β)την άποψη κάποιων απλών πολιτών που έτυχε, αν και αρκετά σπάνιο για εκείνη την εποχή, να έχουν μαζί τους φωτογραφική μηχανή και γ)την άποψη των στρατιωτικών φωτογράφων του βρετανικού εκστρατευτικού σώματος.
Διαθεσιμότητα και προσβασιμότητα του αρχειακού φωτογραφικού υλικού.

Οι δημοσιευμένες φωτογραφίες που υπάρχουν ως καταγεγραμμένα ντοκουμέντα του Δεκέμβρη 1944 προέρχονται ως επί το πλείστον από την νικήτρια πλευρά. Λόγω του ότι η πολιτική κατάσταση από 1945 έως το 1974 στην Ελλάδα μόνο ομαλή δεν μπορεί να χαρακτηριστεί πολλά ντοκουμέντα καταστράφηκαν. Από όσα ντοκουμέντα τελικά διασώθηκαν, μερικά είναι θαμμένα στα Αρχεία του Κράτους, στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας και στο Υπουργείο Δημόσιας Τάξης, κάποια άλλα είναι μερικώς προσβάσιμα, ενώ κάποια άλλα βρίσκονται σε αρχεία διαφόρων πολιτικών κομμάτων και είτε είναι προσβάσιμα είτε όχι. Αριθμός ντοκουμέντων εναπόκειται σε φωτοαρχεία από συλλογές διαφόρων μουσείων και ιδρυμάτων και είναι προσβάσιμος. Θεωρούμε ότι είναι αυτονόητη η διαφάνεια και η ελεύθερη πρόσβαση σε όλους τους ενδιαφερόμενους για τη μελέτη αυτών των ιστορικών κειμηλίων.
Από την πλευρά του ΕΛΑΣ παρόλο που διέθετε φωτοκινηματογραφικό συνεργείο, με το Δημήτρη Μεγαλίδη επικεφαλής και τους Γ. Νυσιρίου και Δ.Παπαδούκα, φωτογράφους-οπερατέρ, δεν έχει βρεθεί κάποιο ντοκουμέντο που να πιστοποιεί την παρουσία του στην Αθήνα την περίοδο των Δεκεμβριανών.

Ερευνώντας τα φωτοαρχεία

Στην ΕΡΤ βρίσκεται το αρχείο Πέτρου Πουλίδη, ο όποιος θεωρείται από τους πιο παλιούς φωτορεπόρτερ. Ο Πουλίδης άρχισε την επαγγελματική του δραστηριότητα το 1912-4 (η περίοδος της κατοχής είναι η πλέον αδιευκρίνιστη για τη ζωή του) την οποία συνέχισε από την απελευθέρωση και μετά.

Στο μουσείο Μπενάκη υπάρχουν τα αρχεία του Δημήτρη Χαρισιάδη και της Βούλας Παπαϊωάννου. Και οι δύο όμως φωτογράφισαν τα γεγονότα την επαύριον των Δεκεμβριανών και τους νεκρούς των συγκρούσεων. Το γεγονός ότι θέτουν τη φωτογραφική μηχανή στην υπηρεσία «της αυτού μεγαλειότητας της προπαγάνδας» είναι ολοφάνερο, αν και ορισμένοι ιστορικοί της φωτογραφίας τους κατατάσσουν στους πρωτοπόρους της λεγόμενης ανθρωπιστικής φωτογραφίας στην Ελλάδα. Ο μεν Χαρισιαδης εργάστηκε για τις ξένες αποστολές πολιτικό-οικονομικής-στρατιωτικής βοήθειας ενώ η Παπαϊωάννου είχε την διεύθυνση του φωτογραφικού τμήματος της AMAG(Αμερικανική αποστολή για παροχή βοήθειας στην Ελλάδα). Πολλοί άλλοι φωτορεπόρτερ δούλεψαν ή συνεργάστηκαν φανερά ή κρυφά με ξένες αποστολές.

Στο φωτογραφικό αρχείο του ΕΛΙΑ υπάρχουν το φωτοαρχείο του Δημήτρη Παπαδήμου o οποίος υπηρέτησε στον ελληνικό στρατό στην Αίγυπτο ως πολεμικός φωτορεπόρτερ και ήρθε στην Ελλάδα την περίοδο της απελευθέρωσης, το φωτοαρχείο ενός φωτοερασιτέχνη, του Δημήτρη Βαφιαδάκη, και μέρος του φωτοαρχείου του φωτορεπόρτερ Βασίλη Τσακιράκη, ο οποίος είναι και ο μοναδικός μέχρι στιγμής που κατέγραψε και την πλευρά του ΕΛΑΣ. Υπάρχουν επίσης φωτογραφίες του αμερικανού φωτορεπόρτερ Κέσελ και των φωτορεπόρτερ Σπύρου Χαλκίδη και Κυριάκου Κουρπέτη.

Στο φωτογραφικό αρχείο του Πολεμικού Μουσείου υπάρχουν περίπου 330-340 φωτογραφίες (αρκετές από αυτές έχουν λεζάντες εθνικιστικού περιεχομένου) εκ των οποίων οι 150-170 προέρχονται από το Βρετανικό Πολεμικό Μουσείο ενώ οι υπόλοιπες είναι διαφόρων Ελλήνων φωτογράφων χωρίς τεκμηρίωση. Θα θέλαμε σε αυτό το σημείο να κάνουμε μία σύντομη παρατήρηση για το κέντρο τύπου της βρετανικής στρατιωτικής διοίκησης το οποίο βρισκόταν στο ξενοδοχείο Μεγάλη Βρετανία, στην πλατεία Συντάγματος. Από εκεί συλλεγόταν το φωτογραφικό και κινηματογραφικό υλικό που έφερναν οι “στρατιωτικοί υπάλληλοι”. Αφού συσκευαζόταν κατάλληλα, μεταφέρονταν είτε στο αεροδρόμιο Τατοϊου, είτε στο αεροδρόμιο του Ελληνικού, όπου με μεταγωγικό αεροπλάνο έφευγαν για Λονδίνο για τα περαιτέρω... Στο ίδιο ξενοδοχείο έμεναν και οι ξένοι ανταποκριτές, όπως ο Dmitri Kessel που ήταν φωτορεπόρτερ-ανταποκριτής του TIME, κάποιοι Έλληνες φωτογράφοι καθώς και πάρα πολλοί στρατιωτικοί. Οι Βρετανοί επίσης είχαν στη διάθεσή τους τυπογραφεία στα οποία τύπωναν χιλιάδες προκηρύξεις και φυλλάδια (υπό μορφή διαταγών) της βρετανικής διοίκησης και της ελληνικής κυβέρνησης με τα οποία γέμιζαν τους δρόμους της Αθήνας αλλά και ολόκληρης της Ελλάδας. Στην αρχή μοιράζονταν από αέρος, μετά χέρι με χέρι με “την επισιτιστική βοήθεια”, όπως γίνεται μέχρι σήμερα.

Στο φωτογραφικό αρχείο-συλλογή του Νίκου Τόλη υπάρχουν πάρα πολλές φωτογραφίες κυρίως από το πρακτορείο Ηνωμένοι Φωτορεπόρτερ και από τον φωτορεπόρτερ Θωμα Ιωνά. (Σε συνεργασία με τα φωτογραφικά αρχεία-συλλογη Μιχαλη Τσάγκαρη ετοιμάζεται λεύκωμα για την περίοδο 1944-1949).

Αρκετές φωτογραφίες υπάρχουν στα φωτογραφικά αρχεία των αντιστασιακών οργανώσεων ΠΕΑΕΑ, στην ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΕΘΝΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ, στην ΕΔΙΑ, και πολύ λίγες στα ΑΣΚΙ. Πρόκειται για αναμνηστικές κυρίως φωτογραφίες μαχητών του ΕΛΑΣ αλλά και φωτογραφίες καταστροφών. Η ιατροδικαστική υπηρεσία Αθηνών παρήγαγε έναν αριθμό φωτογραφικών ντοκουμέντων, τα οποία ωστόσο είναι διασκορπισμένα.

Τέλος, φωτογραφίες έχουν βρεθεί σε σχετικά με το Δεκέμβρη βιβλία χωρίς ωστόσο να αναγράφονται τα στοιχεία των φωτογράφων. Καταφέραμε να τις πιστοποιήσουμε με τη μέθοδο της αντιπαράθεσης.


Ανάλυση και κατάταξη των φωτογραφιών

Αναλύσαμε και κατατάξαμε τις φωτογραφίες σε:

Φωτογραφίες πριν από τις μάχες

Οι περισσότερες καταγράφουν διάφορους μαχητές του ΕΛΑΣ σε φυλάκια, σταθμούς διοικήσεων και υπηρεσίες διαφόρων τμημάτων. Αρκετές είναι αναμνηστικές και κάποιες βγήκαν από ερασιτέχνες φωτογράφους. Μια πιο προσεκτική ματιά στον οπλισμό των μαχητών θα διαπίστωνε την μεγάλη ποικιλία του, γεγονός που αναδεικνύει ταυτόχρονα και το τεράστιο πρόβλημα της εύρεσης των κατάλληλων πυρομαχικών. Αντίστοιχες αναμνηστικές φωτογραφίες υπάρχουν και από τις Εγγλέζικες στρατιωτικές δυνάμεις.

Φωτογραφίες κατά την διάρκεια των μαχών

Οι περισσότερες προέρχονται από τους εγγλέζους στρατιωτικούς φωτογράφους και τους ελάχιστους ξένους φωτορεπόρτερ. Απεικονίζουν συνήθως μετακινήσεις τανκς και τεθωρακισμένων, πυροβολεία σε γωνίες δρόμων, ρίψεις από όλμους. Αρκετές λήψεις έγιναν και από την Ακρόπολη. Λίγες αλλά αποκαλυπτικές φωτογραφίες υπάρχουν από τα οδοφράγματα των μαχητών του ΕΛΑΣ.

Φωτογραφιες μετά από τις μάχες

Α. ΟΙ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ. Συνήθως όλοι οι φωτορεπόρτερ είναι πρόθυμοι να τραβούν φωτογραφίες "καταστροφών" Είναι ένα θέμα που επιζητούν μετά μανίας όλα τα φωτογραφικά πρακτορεία αλλά και όλοι οι εκδότες. Οι καταστροφές στην πόλη των Αθηνών ήταν αποτέλεσμα πολύ διαφορετικών περιπτώσεων. Σε λίγες φωτογραφίες οι λεζάντες είναι κατατοπιστικές. Στις περισσότερες περιπτώσεις είναι στην διάθεση του συντάκτη να τις ορίσει ανάλογα με τις εκάστοτε επιδιώξεις του. Πχ. κάποια τμήματα σπιτιών ανατινάχθηκαν από τους μαχητές του ΕΛΑΣ για να γίνουν φυσικά εμπόδια στα εγγλέζικα τανκς, ή πολλά σπίτια είχαν καταστραφεί από τις οβίδες και τους όλμους του αγγλικού πυροβολικού και τις ρουκέτες των αεροπλάνων. Από την πλευρά του ΕΛΑΣ βέβαια, υπήρχαν ελάχιστα κανόνια και αντίστοιχα πυρομαχικά.

Β. ΟΙ ΟΜΗΡΟΙ. Έχουν βρεθεί φωτογραφίες των ομήρων και εγγλέζων στρατιωτών που συνέλαβε ο ΕΛΑΣ κατά την επιστροφή τους. Eιδικότερα στην Αθήνα υπάρχουν πολλές φωτογραφίες ομήρων-πολιτών που αφορούν την περίθαλψη που έλαβαν στα ειδικά για αυτό το σκοπό καταλύματα υποδοχής. Φωτογραφίες από τους όμηρους και αιχμάλωτους των εγγλέζων υπάρχουν μόνο κατά την σύλληψη τους, ενώ δεν έχουν βρεθεί φωτογραφίες από τα στρατόπεδα των Άγγλων στην Αφρική.

Γ. ΠΤΩΜΑΤΟΛΟΓΙΑ. Από τα αρχεία των Εγγλέζων εκτός από τα ονομαστά κινηματογραφικά επίκαιρα της μάχης του Δεκέμβρη έχουν βρεθεί και άλλα κινηματογραφικά αρχεία με την ένδειξη απόρρητο υλικό. Μετά από έρευνα κάποιο από αυτά αποδείχτηκε ότι ήταν η κινηματογράφηση "Της εκταφής νεκρών της μάχης" στον Εθνικό Κήπο και στο Γαλάτσι. Αυτό το γεγονός έκρυβε πολλούς ιδιοτελείς σκοπούς, μερικοί από τους οποίους αποκαλύφθηκαν στην συνέχεια. Η φωτοκινηματογράφιση πτωμάτων μετά από μάχες σε κατοικημένες περιοχές μεταξύ στρατού και πολιτών είναι ένα πράγμα αποτρόπαιο και συνάμα οδυνηρό ίσως και προσβλητικό, όταν μάλιστα δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να αποκαλύπτει καθαρά την ιδεολογική ταυτότητα των θυμάτων των αντιπαλόμενων παρατάξεων. Υπερβολικά δύσκολος είναι και ο διαχωρισμός των θυμάτων από τους θύτες. Ειδικότερα στον Εθνικό κήπο, οι σκοτωμένοι είχαν ταφεί με την φροντίδα της Μ.L και ήταν περίπου 2.000 θύματα. Το μεγαλύτερο μέρος άνηκε σε μαχητές του ΕΛΑΣ αλλά και σε αρκετούς άμαχους (πολλοί εξ αυτών ήταν από τους βομβαρδισμούς των ίδιων των Εγγλέζων). Την ευθύνη για τους νεκρούς η εγγλέζικη προπαγάνδα την απέδωσε εξ ολοκλήρου στον ΕΛΑΣ και στην «εγκληματική του δράση», όπως χαρακτηριστικά ανάφερε. Μάλιστα, μετά το τέλος των μαχών στην Αθήνα, «η πτωματολογία», η εκταφή και εύρεση πτωμάτων πήρε διαστάσεις επιδημίας. Σχεδόν παντού υπήρχαν πρόχειροι τάφοι. Κάποιοι ξέθαβαν τους νεκρούς, ενδεχομένως βεβήλωναν σκοπίμως τα σώματά τους και τους άφηναν άσκεπους επί μέρες, με πρόσχημα την εξακρίβωση των στοιχείων από τις οικογένειες τους. Οι δε φωτογράφοι κατόπιν αποτύπωναν τα ευρήματα... Οι φωτογραφίες αυτές κατέληξαν να γίνουν σημαίες για τις εφημερίδες της δεξιάς παράταξης και με λεζάντες όπως «Τα θύματα της κομμουνιστικής θηριωδίας» σκόπευαν κατευθείαν στην εκμετάλλευση του ανθρώπινου πόνου. Η δε προπαγανδιστική μηχανή των Εγγλέζων έφερε από την Αγγλία μία επιτροπή από στελέχη εργατικών συνδικάτων με επικεφαλής το στέλεχος του εργατικού κόμματος Σιτρίν για να ελέγξει τα γεγονότα. Η επιτροπή αυτή συνέταξε μια ανάλυση-λίβελλο κατά του ΕΛΑΣ «για τις θηριωδίες» που διέπραξε.
Το 1945 κυκλοφόρησε ένα τρίγλωσσο προπαγανδιστικό λεύκωμα 48 σελίδων με τίτλο: «Αυτό είναι το ΚΚΕ-ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στην Ελλάδα» που θα το χαρακτηρίζαμε πρωτοφανής έκδοση στην ιστορία της μεταπολεμικής Ελλάδας. Τα περισσότερα ντοκουμέντα προέρχονται από τον Δεκέμβρη ενώ για πρώτη φορά χρησιμοποιήθηκαν φωτογραφίες πτωμάτων συνοδευόμενες με αριστοτεχνικά μελετημένες λεζάντες.
Φωτογραφίσεις νεκρών εξακολουθούν να γίνονται σε όλο τον κόσμο και να χρησιμοποιούνται για προπαγανδιστικούς σκοπούς. Για την φωτογράφιση και την χρησιμοποίηση της στα ΜΜΕ και για τον ρόλο της λεζάντας της φωτογραφίας αναφέρουμε ένα μικρό απόσπασμα από μια συνέντευξη με το φωτογράφο Κώστα Μπαλάφα σχετικά με το αν είναι σκόπιμη η λεζάντα του φωτογράφου κάτω από την φωτογραφία: «Ο ρόλος του φωτογράφου της επικαιρότητας είναι δύσκολος. Στην φωτογραφία η λεζάντα είναι απαραίτητη και αυτό γιατί μπορεί να διαφοροποιήσει τα πράγματα. Είναι εγκληματικό η φωτογραφία να εξυπηρετεί δουλικά τον λόγο. Ο υπεύθυνος φωτογράφος πρέπει να έχει υπεύθυνη γνώμη στο κείμενο που ακολουθεί».
Τελειώνοντας τη σύντομη αναφορά μας σε ζητήματα που προκύπτουν από τις φωτογραφίες των Δεκεμβριανών αναφέρουμε τα ονόματα των μέχρι σήμερα καταγεγραμμένων φωτογράφων της περιόδου: Παπαδήμος Δημήτρης, Χαρισιάδης Δημήτρης, Πέτρος Πουλίδης, Βαφιαδάκης Γιώργος, Χαλκίδης Σπύρος, Κέσελ Ντμίτρι (Dmitri Kessel), Παπαϊωάννου Βούλα, Τσακιράκης Βασίλης, Τάκης Φλώρος, Φωτεινόπουλος Δημήτρης, Τριαντάφυλλου Δημήτρης, Μάρτογλου Ευριπίδης (Ηνωμένοι Φωτορεπόρτερ), Κουρμπέτης Κυριάκος, Ιωνάς Θωμάς, Φωτογραφικό πρακτορείο Αδελφοί Μεγαλοοικονόμου (Μανώλης, Κώστας, Χαράλαμπος).

Η φωτογραφία διαμορφώνει, αισθήσεις, αισθήματα και συνειδήσεις.