Βαρών-Βασάρ Οντέτ «Η ΕΝΗΛΙΚΙΩΣΗ ΜΙΑΣ ΓΕΝΙΑΣ ΝΕΟΙ ΚΑΙΝΕΕΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ»

αναδημοσίευση από: http://www.tanea.gr/vivliodromio/?aid=4519459

Οντέτ Βαρών-Βασάρ

Η ΕΝΗΛΙΚΙΩΣΗ ΜΙΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

ΝΕΟΙ ΚΑΙΝΕΕΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ

ΕΚΔ. ΕΣΤΙΑ, ΣΕΛ. 545

Η Οντέτ Βαρών-Βασάρ καταθέτει την πρώτη μελέτη για τις νεολαιίστικες οργανώσεις της Αντίστασης

Έτσι απέκτησαν φωνή τα κινήματα των νέων

Γράφει ο Πολυμέρης Βόγλης

ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ ΗΛΘΑΝ ΣΤΟ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΟΜΑΔΕΣ, ΟΠΩΣ Η ΝΕΟΛΑΙΑ, ΠΟΥ ΜΕΧΡΙ ΤΟΤΕ ΔΕΝ ΕΙΧΑΝ «ΦΩΝΗ». ΚΑΤΑΛΥΤΗΣ ΓΙΑ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ ΗΤΑΝ
ΤΟ ΚΙΝΗΜΑ ΤΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ

Η Κατοχή έχει συνδεθεί στη συλλογική μνήμη με εκτελέσεις, πυρπολήσεις χωριών, αντίποινα, καταστροφές και με την πείνα. Υπήρξε όμως και μια περίοδος πρωτόγνωρων κοινωνικών αλλαγών και πολιτισμικών ανατροπών, θεσμικών πειραματισμών και οραματισμών για τη μεταπολεμική Ελλάδα. Αυτό σε μεγάλο βαθμό οφείλεται στην ανάπτυξη της Αντίστασης, η οποία σηματοδότησε τη δυναμική είσοδο στην πολιτική κοινωνικών ομάδων ή στρωμάτων που μέχρι τότε είτε βρίσκονταν στο περιθώριο λόγω του πολιτικού αποκλεισμού (γυναίκες και νεολαία) είτε αντιμετωπίζονταν ως στρατιές ψηφοφόρων στο πλαίσιο των κομματικών σχεδιασμών και του πελατειακού συστήματος (αγρότες). Η κατάρρευση της πολιτικής τάξης και του κρατικού μηχανισμού εξαιτίας της Κατοχής δημιούργησε δυνατότητες και ευκαιρίες για την ανάπτυξη ενός κινήματος, το οποίο ταχύτατα μαζικοποιήθηκε επειδή έθετε έναν άμεσο και ενωτικό στόχο που ανταποκρινόταν στις προσδοκίες της κοινωνίας, την εθνική απελευθέρωση- στόχος που για ένα μεγάλο μέρος της Αντίστασης συνδέθηκε με το πρόταγμα του αντιφασισμού. Ταυτόχρονα, η συμμετοχή στην Αντίσταση άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι έβλεπαν τον εαυτό τους. Η μελέτη της Οντέτ Βαρών-Βασάρ εστιάζει στη νεολαία και εξετάζει με ποιο τρόπο οι νέοι και οι νέες της εποχής συμμετείχαν στην Αντίσταση, αλλά την ενδιαφέρει και κάτι άλλο επιπλέον: με ποιο τρόπο το κίνημα της Αντίστασης ήταν η συνθήκη για την ανάδυση της νεολαίας ως συλλογικού υποκειμένου. Για να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα χρησιμοποιεί τις γνωστές πηγές του ιστορικού (αρχεία, εφημερίδες κ.λπ.) αλλά και προφορικές μαρτυρίες, οι οποίες αποδεικνύονται ιδιαίτερα διαφωτιστικές για τις αλλαγές που φέρνουν η Κατοχή και η Αντίσταση σε επίπεδο αντιλήψεων και νοοτροπιών.

Οι αστικές οργανώσεις

Μια από τις αρετές της μελέτης της Ο. Βαρών-Βασάρ είναι ότι δεν ασχολείται μόνο με την ΕΑΜική Αντίσταση, αλλά εξετάζει και τις αστικές αντιστασιακές οργανώσεις, όπως η «Στρατιά Σκλαβωμένων Νικητών», η «Ιερή Ταξιαρχία» και η «Πανελλήνιος Ένωσις Αγωνιζομένων Νέων» (ΠΕΑΝ). Οργανώσεις με σαφώς μικρότερη απήχηση και αριθμητική ανάπτυξη από τις ΕΑΜικές, οι οποίες είχαν πεδίο δράσης την Αθήνα και ανέπτυξαν κυρίως προπαγανδιστική δράση, ενώ η ΠΕΑΝ ανέλαβε την πιο σημαντική ένοπλη ενέργεια της πρώτης κατοχικής περιόδου στην Αθήνα, την ανατίναξη των γραφείων της ΕΣΠΟ. Αυτό που επισημαίνει η συγγραφέας ήταν η ιδεολογική ρευστότητα των αστικών αντιστασιακών οργανώσεων (με ευδιάκριτη την απήχηση σοσιαλιστικών ιδεών) και η συνύπαρξή τους με το ΕΑΜ για μεγάλο χρονικό διάστημα. Το φθινόπωρο του 1943 οι σχέσεις αυτές θα γίνουν εχθρικές αντανακλώντας τις γενικότερες συγκρούσεις που ξέσπασαν τότε μεταξύ του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και των μη ΕΑΜικών αντιστασιακών οργανώσεων, κάτι που εγείρει το γενικότερο ζήτημα της αυτονομίας των νεολαιίστικων οργανώσεων από την πολιτική καθοδήγηση των «μητρικών» οργανώσεων. Πάντως, τον πολιτικό έλεγχο των οργανώσεων νεολαίας θα τον συναντήσουμε τόσο στην ΕΠΟΝ όσο και στη νεολαία του ΕΔΕΣ.

από τον Διονύση Ν. Μουσμούτη

αναδημοσίευση από: http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=123547

Οντέτ Βαρών-Βασάρ

Η ενηλικίωση μιας γενιάς

Νέοι και νέες στην Κατοχή και στην Αντίσταση

Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σ. 560, 25 ευρώ

Το αντιστασιακό κίνημα στην Ελλάδα υπήρξε ένα από τα πλέον δυναμικά της Ευρώπης. Η ένοπλη αντίσταση στο βουνό από τα αντάρτικα σώματα, από τη μία, και η μη ένοπλη μορφή της, η αντίσταση στις πόλεις, από την άλλη, συγκροτούν το δίπτυχο στο οποίο κινήθηκε η Αντίσταση. Παράλληλα, αναπτυσσόταν η πλευρά της ιδεολογικής, της πνευματικής αντίστασης, που υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική, καθώς το κατοχικό καθεστώς είχε ιδιαίτερα επενδύσει στην ιδεολογική προπαγάνδα.

Το αντιστασιακό κίνημα των νέων στην Κατοχή, ενώ αποτελεί οργανικό κομμάτι του συνολικού αντιστασιακού κινήματος, δεν παύει να έχει ορισμένες ιδιαιτερότητες που οφείλονται στα χαρακτηριστικά της ηλικιακής κατηγορίας στην οποία ανήκε ο φορέας του. Στα χρόνια της Κατοχής (1941-1944) πολλές χιλιάδων νέων που βρίσκονταν στο τέλος της εφηβείας τους και στα πρώτα νεανικά τους χρόνια στρατεύτηκαν εθελοντικά στις παράνομες αντιστασιακές οργανώσεις, δημιουργώντας έτσι ένα πρωτοφανές κίνημα νεολαίας με τεράστια δυναμική. Μέσα από τη συμμετοχή τους στην Αντίσταση οι νέοι και οι νέες διαμόρφωσαν μια καινούρια συνείδηση, που δεν είχε να κάνει μόνο με την αντίσταση εναντίον του ξένου εισβολέα. Κυρίως διαμορφώθηκαν ως κοινωνικά και πολιτικά άτομα. Οι περισσότεροι πολιτικοποιήθηκαν μέσα από την ένταξή τους στην Αντίσταση.

Η Οντέτ Βαρών-Βασάρ στο βιβλίο της περιγράφει και αναλύει λεπτομερώς αυτό το φαινόμενο. Εστιάζοντας στη μη ένοπλη Αντίσταση, προσεγγίζει τις αντιστασιακές οργανώσεις των νέων όλου του πολιτικού φάσματος ως προς τη δομή τους, τα χαρακτηριστικά τους, την ιδεολογική τους τοποθέτηση και τη δράση τους. Δεν εξετάζει τις μεγάλες οργανώσεις της Αντίστασης (ένοπλης και μη, ΕΑΜ, ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ), οι οποίες έχουν ώς τώρα απασχολήσει τη σχετική με την Αντίσταση βιβλιογραφία, αφήνοντας τις νεανικές οργανώσεις όλων των πολιτικών αποχρώσεων -εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων- στις παρυφές της έρευνας. Το ενδιαφέρον της εστιάζεται στο αντιστασιακό κίνημα νέων, όπως αυτό αρθρώθηκε μέσα από τις αντιστασιακές του οργανώσεις. Μελετά το ΕΑΜ Νέων, τη Λεύτερη Νέα και την Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων (ΕΠΟΝ), που αποτελούν τους τρεις σταθμούς του αριστερού αντιστασιακού κινήματος των νέων. Ιδιαίτερα για την ΕΠΟ, η οποία έδωσε στο φαινόμενο την εκρηκτική του διάσταση και την κορύφωσή του, παρακολουθεί την εξάπλωσή της σε όλη την Ελλάδα. Παράλληλα αναδεικνύονται και μελετώνται και οι σημαντικότερες των ιδεολογικά αντίθετων οργανώσεων νέων, όπως η Στρατιά Σκλαβωμένων Νικητών, η Νεολαία του ΕΔΕΣ, η Ιερή Ταξιαρχία και η Πανελλήνιος Ενωσις Αγωνιζομένων Νέων (ΠΕΑΝ). Εκτός της χαρτογράφησης των οργανώσεων, επισημαίνονται τα κοινά σημεία και οι διαφορές τους και ερευνάται η κοινωνική και γεωγραφική εξάπλωση εκάστης. Ερευνώνται επίσης οι πολιτικές και ιδεολογικές τους συνιστώσες. Ο λόγος της κάθε οργάνωσης προσεγγίζεται μέσα από έντυπα, καταστατικά, προκηρύξεις, ενώ παράλληλα μελετάται αναλυτικά η δραστηριότητά τους. Τη Βαρών-Βασάρ απασχολούν ακόμη οι μεταξύ τους σχέσεις, είτε αυτές είναι σχέσεις σύγκλισης είτε σχέσεις αντιθετικές. Ερευνώνται και οι σχέσεις που διατηρούσαν με κόμματα και πολιτικούς φορείς, που αλλού εμφανίζονται εντονότερες και αλλού χαλαρότερες. Ξεχωριστή σημασία δίνει στη συμμετοχή των γυναικών, ιδιαίτερα των νέων. Προτείνει, τέλος, κάποιες ερμηνείες για την εξάπλωση ορισμένων οργανώσεων και τη συρρίκνωση άλλων.

Προνομιακό πεδίο -ως αδιερεύνητο τμήμα της ιστοριογραφίας της Αντίστασης- του βιβλίου της Βαρών-Βασάρ αποτέλεσε η εμπλοκή της νέας γενιάς με την Αντίσταση, μέσα από τις διάφορες οργανώσεις νεολαίας. Η ελληνική νεολαία πήρε ενεργό μέρος στην Αντίσταση και είναι μικρή η μερίδα των νέων που αποστασιοποιήθηκε ή αδιαφόρησε.

Είναι εμφανές ότι ένας από τους στόχους της είναι να ανιχνεύσει τα βασικά χαρακτηριστικά του αντιστασιακού κινήματος των νέων, στον βαθμό που αυτά έχουν κάποιες ιδιαιτερότητες σε σχέση με το γενικότερο αντιστασιακό κίνημα. Τη μελέτη διατρέχει διαρκώς το ερώτημα για την κοινωνική διάσταση του φαινομένου της εθελοντικής ένταξης της νεολαίας σε οργανώσεις, σε πρωτοφανή κλίμακα, καθώς και οι τομές που αυτή προκάλεσε στο επίπεδο των συνειδήσεων και των συλλογικών νοοτροπιών.

Πολύτιμη η μελέτη της Οντέτ Βαρών-Βασάρ, αποτυπώνει κατά τον καλύτερο τρόπο το κλίμα μέσα στο οποίο η νεολαία της εποχής έζησε αυτή τη μοναδική εμπειρία της συμμετοχής της στην Αντίσταση και τον τρόπο με τον οποίο αυτό το βίωμα χαράχτηκε στη συλλογική μνήμη και συνείδηση μιας γενιάς.