Η «ΕΚΘΕΣΗ ΠΟΡΤΕΡ»... ΠΥΞΙΔΑ ΓΙΑ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ

αναδημοσίευση από: http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22768&subid=2&pubid=118249

Η αμερικανική στρατιωτική και οικονομική βοήθεια που άρχιζε πριν από εξήντα ακριβώς χρόνια (καλοκαίρι 1947) σε απόλυτους και σχετικούς αριθμούς ήταν τεράστια. Το ελληνικό πενταετές σχέδιο ανασυγκρότησης της Ευρώπης, στο πλαίσιο του Σχεδίου Μάρσαλ (1947/48-1952/53), «έσωσε» τη χώρα επιβεβαιώνουν σήμερα πολλοί, ευθυγραμμισμένοι με την επίσημη αμερικανική θέση. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη και είναι ασυμβίβαστη με απλοϊκά ψυχροπολεμικά ιδεολογήματα.

γράφει ο Τ. ΚΑΤΣΙΜΑΡΔΟΣ ,katsimar@yahoo.gr

«Κλειδί» για την κατανόηση και την αξιολόγηση της αμερικανικής βοήθειας στην Ελλάδα στο πλαίσιο του «δόγματος Τρούμαν» και του Σχεδίου Μάρσαλ αποτελεί «η έκθεση Πόρτερ». Αυτή αποτέλεσε την «πυξίδα» για όλη την αμερικανική βοήθεια.

Οι ΗΠΑ χορηγούσαν τη βοήθεια του Σχεδίου στη βάση προγραμμάτων ανασυγκρότησης, που καταρτίζανε και υποβάλλανε για έγκριση οι δυτικοευρωπαϊκές χώρες. Στη χώρα μας τον ρόλο αυτό έπαιξε η έκθεση του Πολ Πόρτερ. Ο Αμερικανός πρεσβευτής βρισκόταν ήδη στην Ελλάδα, όταν εξαγγέλθηκε το «δόγμα Τρούμαν» για να διερευνήσει την κατάσταση και τα προβλήματα για την παροχή βοήθειας.

Καταπέλτης ο πρεσβευτής

Η «έκθεση Πόρτερ» (ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 1947 και αποτελούνταν από 190 σελίδες) ήταν καταπέλτης για το πολιτικοοικονομικό κατεστημένο της εποχής. Διεφθαρμένοι και αντιδραστικοί πολιτικοί, κερδοσκόποι επιχειρηματίες, κοινωνικά ανάλγητη ολιγαρχία, που ζούσε με προκλητική πολυτέλεια, ενώ η συντριπτική πλειονότητα του πληθυσμού υπέφερε από ανέχεια...

Το «καθεστώς της Αθήνας» περιγραφόταν ως «αυταρχικό», η δημόσια διοίκηση αναποτελεσματική, διαβρωμένη από επιχειρηματικά συμφέροντα, υποταγμένη πλήρως στο πελατειακό πολιτικό σύστημα. Οι κρατικοί προϋπολογισμοί περιείχαν μόνο ενδεικτικά μεγέθη, οι λογιστικές πρακτικές του δημοσίου ήταν παντελώς αναξιόπιστες. Το κράτος αδυνατούσε να απαντήσει σε στοιχειώδη ερωτήματα, όπως λόγου χάρη πόσους υπαλλήλους είχε... Οι διαπιστώσεις αυτές, κι άλλες πολλές παρόμοιες, εξηγούσαν την πλήρη αποτυχία των προηγούμενων προγραμμάτων οικονομικής βοήθειας. Ενώ είχαν δαπανηθεί 700 εκ. δολ., η οικονομία δεν είχε ανακάμψει και παρέμεινε δέσμια της εξωτερικής βοήθειας.

Η ουσία της «έκθεσης Πόρτερ» ήταν ότι το πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας έπρεπε να αποτελέσει την αφορμή για βαθιές μεταρρυθμίσεις, προκειμένου να υπάρξει ένα βιώσιμο σύστημα. Η στρατιωτική νίκη στον εμφύλιο πόλεμο δεν αρκούσε για να αντιμετωπιστεί ο κομμουνισμός. Τα αίτια «της κομμουνιστικής εξέγερσης» έπρεπε να αναζητηθούν στο ισχύον πολιτικοοικονομικό σύστημα...

Στο πλαίσιο αυτό αποκλειόταν η διαχείριση της οικονομικής βοήθειας από τις ελληνικές κυβερνήσεις (είχαν αλλάζει εφτά μέσα σε δύο χρόνια). Κάτι τέτοιο θα προκαλούσε νέο κύκλο κατασπατάλησης πόρων και θα ευνοούσε τον πλουτισμό ορισμένων ομάδων. Ετσι, πρότεινε την εγκαθίδρυση ενός ασφυκτικού ελέγχου από την αμερικανική αποστολή για τη βοήθεια, αλλά και ουσιαστική κηδεμονία συνολικά του ελληνικού καθεστώτος. Εθετε την επιτυχία του οικονομικού προγράμματος και των μεταρρυθμίσεων σε συνάρτηση με την ανάδειξη μιας φιλελεύθερης κυβέρνησης. Στο τέλος της επισήμανε: «Εως ότου βρεθεί τέτοια ηγεσία και μετατραπεί σε πραγματική δύναμη στην Ελλάδα, θα είναι δύσκολο για την ξένη οικονομική βοήθεια να εξυπηρετήσει οποιονδήποτε άλλο σκοπό από τη διαιώνιση του θλιβερού status quo...». Με την έναρξη της αποστολής βοήθειας (Αύγουστος-Σεπτέμβριος 1947) θα αλλάξει και η κυβέρνηση (τον Κ. Τσαλδάρη θα αντικαταστήσει ο Θ. Σοφούλης).

5ετές πρόγραμμα

Ως κεντρική επιδίωξη η «έκθεση Πόρτερ» έθετε μια αυτοδύναμη οικονομία, δηλ. η Ελλάδα να βρεθεί σε θέση να επιβιώνει χωρίς ξένη βοήθεια. Καταρτίστηκε ένα ενδεικτικό πενταετές πρόγραμμα για την ανασυγκρότηση και την ανάπτυξη.

Το πρόγραμμα ήταν, σε στόχους και πόρους, συντηρητικό, αλλά ρεαλιστικό. Οι αριθμοί στην πορεία μεταβλήθηκαν, όπως και οι προτεραιότητες. Αλλά αυτό που έμεινε ήταν ο ασφυκτικός έλεγχος της αμερικανικής αποστολής. Οχι τόσο στη διαχείριση της βοήθειας, αλλά ευρύτερα στη χώρα. Χωρίς να επιτευχθούν οι μεταρρυθμιστικοί και αναπτυξιακοί στόχοι, σε αντίθεση με τους πολιτικούς, όπως θα δούμε την άλλη Κυριακή.

Η βοήθεια σε 16 χώρες

Στο πλαίσιο του Σχεδίου Μάρσαλ και της συνέχειάς του (Πρόγραμμα Αμοιβαίας Ασφάλειας από το 1951) την περίοδο 1948/49-1952/53 υπολογίζεται ότι χορηγήθηκε συνολικά στις 16 ευρωπαϊκές χώρες αμερικανική βοήθεια ύψους 13.404 εκ. δολ. (σε σημερινές τιμές υπολογίζεται γύρω στα 115 δισ. δολ.) Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία (USΙΑ=Υπ. Πληροφοριών ΗΠΑ) το ποσό ήταν 12,7 εκ. δολ. (107 δισ. δολ. σε σημερινές τιμές). Το μεγαλύτερο ποσοστό απορρόφησαν Βρετανία, Γαλλία, Δ. Γερμανία και Ιταλία.

ΤΟ ΚΑΘΟΡΙΣΤΙΚΟ 1947

Από την εξαγγελία στην υλοποίηση

Τέλη Ιουνίου

Μετά την εξαγγελία του Σχεδίου Μάρσαλ και τις διαβουλεύσεις σε Λονδίνο και Παρίσι για τη συγκρότηση επιτροπής διαχείρισης της αμερικανικής βοήθειας, συγκαλείται προκαταρκτική διάσκεψη. Στο Παρίσι συνομιλούν οι υπουργοί Εξωτερικών Αγγλίας, Γαλλίας και ΕΣΣΔ.

Ιούλιος
Η ΕΣΣΔ απορρίπτει, όπως αναμενόταν, τους εξωπραγματικούς όρους για τη συμμετοχή της στο Σχέδιο. Αποχωρεί καταγγέλλοντας ότι οι ΗΠΑ προσπαθούν να εξαγοράσουν με δολάρια την ανάμειξή τους στις υποθέσεις των ευρωπαϊκών χωρών (2/6)

Αγγλία και Γαλλία καλούν 22 ευρωπαϊκές χώρες να πάρουν μέρος στη συγκρότηση του οργανισμού Ευρωπαϊκής Οικονομικής Συνεργασίας. Οι 7 του σοβιετικού «στρατοπέδου» δεν την αποδέχονται (4/6)

Ελληνική αντιπροσωπεία στο Παρίσι για τους όρους ένταξης της Ελλάδας στο Σχέδιο. Στη διάσκεψη μετέχουν 16 συνολικά κράτη (12/6)

Στην Αθήνα ο Ντ. Γκρίσγολντ, αρχηγός της Αμερικανικής Αποστολής Βοήθειας στην Ελλάδα (14/6)

Αύγουστος
Η πρώτη αποστολή της αμερικανικής βοήθειας («δόγμα Τρούμαν»)

Το πρώτο σχέδιο της CEEC προβλέπει αμερικανική βοήθεια στο πλαίσιο του Σχεδίου ύψους 28 δισ. δολ.

Σεπτέμβριος
Διακομματική αποστολή των ΗΠΑ περιοδεύει στην Ευρώπη και αμερικανικές επιτροπές συμπεραίνουν: οι ΗΠΑ όχι μόνο είναι σε θέση να προσφέρουν βοήθεια, αλλά είναι και υποχρεωμένες να το κάνουν για δικό τους συμφέρον.

Οι 16 χώρες (Αυστρία, Αγγλία, Γαλλία, Ιταλία, Δ. Γερμανία, Ολλανδία, Αυστρία, Ελλάδα, Βέλγιο, Λουξεμβούργο, Δανία, Νορβηγία, Τουρκία, Ιρλανδία, Σουηδία, Πορτογαλία, Ισπανία) υποβάλλουν την «Εκθεση της Επιτροπής Ευρωπαϊκής Οικονομικής Συνεργασίας». Το κόστος για το πρόγραμμα ανόρθωσης υπολογίζεται σε 19,2 δισ. δολ.

Οκτώβριος
Ο Αμερικανός πρόεδρος ύστερα από μια περίοδο, που αποκλήθηκε «χάσμα Τρούμαν», συγκαλεί ειδική σύνοδο του Κογκρέσου. Εγκρίνεται μια πρώτη προσωρινή βοήθεια ύψους 440 εκατ. δολαρίων, μέχρι να τεθεί σε εφαρμογή το Σχέδιο Μάρσαλ.

Νοέμβριος
Ιδρύεται η JUSMPG, η αμερικανική στρατιωτική υπηρεσία στην Ελλάδα, η οποία υπό τον στρατηγό Βαν Φλιτ αναλαμβάνει τον σχεδιασμό και τον συντονισμό των πολεμικών επιχειρήσεων.

Δεκέμβριος
Υποβάλλεται στον Μάρσαλ το ολοκληρωμένο υπόμνημα των Δυτικοευρωπαίων. Στόχοι να ενταθεί η παραγωγική διαδικασία, να επιτευχθεί οικονομική, δημοσιονομική και νομισματική σταθερότητα, να εξασφαλιστεί η ευρωπαϊκή συνεργασία και να ενισχυθούν οι εξαγωγές. Ο Αμερικανός πρόεδρος υποβάλλει πρόταση στο Κογκρέσο για το πρόγραμμα ευρωπαϊκής ανόρθωσης. Για την περίοδο 1948-1952 ζητά 17 δισ. δολ.

ΤΙ ΠΗΡΕ Η ΕΛΛΑΔΑ

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος, το συνολικό ποσό της βοήθειας του Σχεδίου Μάρσαλ προς την Ελλάδα (1948-1952/3) ήταν 946,4 εκατ. δολ. Σε δραχμές «μεταφράζεται» σε 13,106 δισ. Το ποσό αυτό αντιστοιχούσε στο 7,1% της συνολικής αμερικανικής βοήθειας στις χώρες της Ευρώπης. Δεν συμπεριλαμβάνονται σ' αυτό η στρατιωτική βοήθεια προς τη χώρα ούτε οι κάθε είδους παροχές-ενισχύσεις εκτός του Σχεδίου («δόγμα Τρούμαν», αμερικανικές οργανώσεις, δανεισμοί και άλλοι πόροι).

ΤΟ ΣΥΝΟΛΙΚΟ ΠΟΣΟ

Η κάθε είδους βοήθεια στην Ελλάδα (πλην της ΟΥΝΡΑ, της βρετανικής και της στρατιωτικής) την ευρύτερη περίοδο (1944-1953) εκτιμάται από την Τράπεζα της Ελλάδος σε 1.176 εκ. δολ. Σε αυτήν περιλαμβάνονται οι ενισχύσεις του «δόγματος Τρούμαν», η μετα-ΟΥΝΡΑ βοήθεια, τα ποσά από αμερικανικές οργανώσεις, τα δάνεια «πλεονάζοντος συμμαχικού υλικού» κτλ. Η βοήθεια από την ΟΥΝΡΑ (Διασυμμαχική Οργάνωση Αρωγής και Αποκατάστασης ) το 1945-47 υπολογίζεται σε 416,2 εκ. δολ., ενώ η βρετανική βοήθεια 140 εκ. δραχ.

1,6 εκατομμυρια δολαρια η στρατιωτικη... συνδρομη

1944-1950
Το συνολικό ποσό της κάθε είδους βοήθειας προς την Ελλάδα (δωρεάν κατά 94%) ο Αγγ. Αγγελόπουλος είχε υπολογίσει σε 2,138 εκ. δολ. Σ αυτό συμπεριέλαβε και τις στρατιωτικές δαπάνες τις οποίες εκτίμησε σε 760 εκ. δολ.

1951
Μέχρι τα μέσα του 1951, σύμφωνα με τους πίνακες της Τράπεζας της Ελλάδος, η αμερικανική στρατιωτική βοήθεια στην Ελλάδα ήταν 500 εκ. δολ. Για το ίδιο διάστημα τα αμερικανικά στοιχεία την ανεβάζουν σε 559,4 εκ. δολ.

1946-1963
Η στρατιωτική βοήθεια στην Ελλάδα δύσκολα εξακριβώνεται, αφού αυτή δόθηκε με διάφορες μορφές (και με ποσά της οικονομικής βοήθειας). Καλύτερη εικόνα δίνουν τα ευρύτερα στοιχεία του 1946-1963 που την εκτιμούν σε 1,4-1,6 εκ. δολ.

Εισπράξαμε πιο πολλά απ ό,τι είχαμε δανειστεί ως κράτος
Για να εκτιμηθεί το ποσό της βοήθειας του Σχεδίου Μάρσαλ προς την Ελλάδα χρησιμοποιείται μια κλασική σύγκριση του Αγγ. Αγγελόπουλου: «Το ποσό αυτό (υπολογίζει το συνολικό των 2,138 εκ. δολ.) είναι: α) μεγαλύτερο από το ποσό που έλαβε οιαδήποτε άλλη χώρα αναλογικά με τον πληθυσμό της σε εξωτερική βοήθεια, β) κάτι περισσότερο από τέσσερις φορές απ ό,τι ήταν το προπολεμικό εθνικό εισόδημα της Ελλάδας και γ) μεγαλύτερο από τα εξωτερικά δάνεια που πραγματικά εισέπραξε η Ελλάς από την επανάσταση του 1821 έως το 1930, δηλαδή σε διάστημα 110 ετών...».

Το ύψος της αμερικανικής βοήθειας συγκρίνεται και με άλλα μεγέθη:

Αύξησε τους δημόσιους πόρους σε ποσοστό το οποίο «δεν είναι κατώτερον του 15%» (Κ. Βαρβαρέσος)

Αντιπροσώπευε το 15-25% του Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος (διάφοροι μελετητές αναλόγως των στοιχείων που χρησιμοποιούν)

Η πιο πρόσφατη σύγκρισή του γίνεται με τα Κοινοτικά Πλαίσια Στήριξης. Σε μέσους όρους το Σχέδιο συμμετείχε κατά 9,5% περίπου στο ΑΕΠ. Το πρώτο Κοινοτικό Πλαίσιο (1989-93) συμμετείχε κατά 2,65%, το δεύτερο (1994-99) κατά 3,67% και το τρίτο (2000-2006) κατά 2,4%.

Βεβαίως, αμέσως μετά τον πόλεμο, το ΑΕΠ ήταν πολύ μικρό, αλλά η σύγκριση είναι χαρακτηριστική.

Από το 1948 στο 1951

Οι δύο βασικές φάσεις του Σχεδίου Μάρσαλ

1948
Μάρτιος: Εγκρίνεται από τη Βουλή των Αντιπροσώπων και τη Γερουσία με συντριπτική πλειοψηφία η πρόταση Τρούμαν για το Σχέδιο Μάρσαλ. Νέα αμερικανική στρατιωτική βοήθεια σε Ελλάδα και Τουρκία

Απρίλιος: Αρχίζει να εφαρμόζεται το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Ανόρθωσης. Η βοήθεια του Σχεδίου Μάρσαλ για τον πρώτο χρόνο ορίζεται σε 5,3 δισ. δολ. Υπογράφεται η Σύμβαση Οικονομικής Συνεργασίας και για την εφαρμογή της συστήθηκε ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας (ΟΕΟΣ). Το πρώτο αμερικανικό φορτίο με 9.000 τόνους σιτηρά κατευθύνεται στο γαλλικό Μπορντό.

Ιούνιος: Τερματίζεται η ελληνοαμερικανική συμφωνία στο πλαίσιο του δόγματος Τρούμαν.

Ιούλιος: Συμφωνία Ελλάδας-ΗΠΑ για την ένταξη της χώρας στο Σχέδιο Μάρσαλ. Η νέα αμερικανική αποστολή, η ECA/Greece, αναλαμβάνει και τις αρμοδιότητες, που απορρέανε από το «δόγμα Τρούμαν», διατηρώντας τον άμεσο έλεγχο της ελληνικής οικονομίας.

Οκτώβριος: Συμφωνία Πληρωμών και Συμψηφισμών μεταξύ δυτικοευρωπαϊκών χωρών. Μ αυτήν μέρος της βοήθειας του Σχεδίου Μάρσαλ χρησιμοποιείται για διακανονισμό εμπορικών ελλειμμάτων.

Επίσκεψη Μάρσαλ στην Αθήνα

Νοέμβριος: Η ελληνική κυβέρνηση υποβάλλει στις κεντρικές υπηρεσίες του Σχεδίου Μάρσαλ το πρόγραμμα 1948-52.

1949
Απρίλιος: Ιδρυση του ΝΑΤΟ

Αύγουστος: Ο Π. Χόφμαν, διαχειριστής του Σχεδίου Μάρσαλ για την Ευρώπη στην Αθήνα

Σεπτέμβριος :Υποτίμηση της δραχμής στο μισό έναντι δολαρίου

Οκτώβριος: Παροχή πρόσθετης αμερικανικής στρατιωτικής βοήθειας στην Ελλάδα και Τουρκία

1950
Η πρεσβεία των ΗΠΑ στην Αθήνα «διορίζει πρωθυπουργούς» (από τον Σεπτέμβριο του 1950 πρεσβευτής ο Τζ. Πιουριφόι). Βασικός μοχλός και η οικονομική βοήθεια

Εκθεση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου για την ελληνική οικονομία

1951
Το Κογκρέσο εγκρίνει την αντικατάσταση του προγράμματος Ευρωπαϊκής Οικονομικής Συνεργασίας (ECA) με το Πρόγραμμα Αμοιβαίας Ασφάλειας (MSA). Οι προτεραιότητες του Σχεδίου Μάρσαλ σε στρατιωτικά θέματα (Οκτώβριος).

Συμφωνία για τη χρήση των αμερικανικών κεφαλαίων για την ενίσχυση των στρατιωτικών δαπανών (Δεκέμβριος)

1952
Επίσημη προσχώρηση της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ (Φεβρουάριος)

Τέλος του Σχεδίου Μάρσαλ (Ιούνιος). Ο τελικός απολογισμός και των δύο φάσεων (Σχέδιο και Πρόγραμμα Αμοιβαίας Ασφάλειας) συνολικά για την Ευρώπη ήταν 13,4 δισ. δολ. (στο ποσό αυτό δεν συμπεριλαμβάνεται η στρατιωτική βοήθεια και οι κάθε είδους άλλες παροχές-ενισχύσεις εκτός Σχεδίου).