Η «ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ» ΠΟΥ ΜΑΣ ΑΦΗΣΕ Ο ΕΜΦΥΛΙΟΣ

αναδημοσίευση από: http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_civ_2_17/06/2001_5006112

Για τον πόλεμο που καθόρισε τη μορφή της σύγχρονης Ελλάδας μιλάει με αφορμή το βιβλίο του ο Γ. Μαργαρίτης

Συναντήσαμε τον Γιώργο Μαργαρίτη με αφορμή την κυκλοφορία του δεύτερου και τελευταίου τόμου του έργου του «Η ιστορία του ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου 1946-1949» από τις εκδόσεις «Βιβλιόραμα». Ο δεύτερος τόμος ιστορεί τον Εμφύλιο από τη μάχη του Γράμμου (καλοκαίρι 1948) ώς την τελική επικράτηση του εθνικού στρατού και εξετάζει διεξοδικά την «κληρονομιά» του πολέμου: το κόστος, τα χαμένα χωριά, τους πρόσφυγες, τα παιδιά του Εμφυλίου, την εξουθένωση της υπαίθρου, τα στρατόπεδα και τις φυλακές, το καθεστώς εκτάκτου ανάγκης, τέλος, την πολιτική και κοινωνική σκιά που έριξε ο πόλεμος στη νεότερη Ελλάδα. Ο πρώτος τόμος του έργου είχε κυκλοφορήσει τον Δεκέμβριο του 2000.

Τα αρχεία του ΓΕΣ

- Η ακαδημαϊκή σας δραστηριότητα, η αρθρογραφία σας, το πρώτο σας βιβλίο και τώρα η δίτομη ιστορία του Εμφυλίου, όλα περιστρέφονται γύρω από τη δραματική δεκαετία του '40. Πού οφείλεται αυτή η επίμονη ενασχόλησή σας με αυτή την εποχή;

- Ο Εμφύλιος Πόλεμος είναι ένα κατακλυσμιαίο ιστορικό γεγονός, που καθόρισε τη μορφή της σύγχρονης Ελλάδας. Ο βαθμός στράτευσης της ελληνικής κοινωνίας, ο αριθμός των θυμάτων, το μέγεθος των υλικών καταστροφών, όλα αυτά είναι ενδεικτικά της βαρύτητας που έχει στην ιστορία της χώρας. Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους ώς τις μέρες μας, μόνο με τη Μικρασιατική Εκστρατεία και Kαταστροφή μπορεί να συγκριθεί. Kαι πράγματι, αυτές οι δύο πολεμικές αναμετρήσεις, που είναι και πολύ κοντά μεταξύ τους, σε μια περίοδο που η Ευρώπη αναπλάθεται και διαμορφώνεται επίσης, σχημάτισαν το νεότερο ελληνικό κράτος. Οι βαλκανικοί πόλεμοι, λ.χ., μπορεί να είναι σημαντικοί, αλλά άφησαν ανοιχτά ζητήματα που στη συνέχεια πυροδότησαν νέες ιστορικές εξελίξεις. Δεν ξεκαθάρισαν, ας πούμε, το ζήτημα της ομογενοποίησης των πληθυσμών που «λύθηκε» αργότερα, με τις ανταλλαγές.

Η σημασία λοιπόν και η ιστορική βαρύτητα του Εμφυλίου είναι ο λόγος που μελετώ τη δεκαετία του '40 τόσο επίμονα, από την εποχή ακόμα που έκανα μεταπτυχιακές σπουδές. Ολα αυτά τα χρόνια συλλέγω μαρτυρίες και στοιχεία, μελετώ τα διαθέσιμα αρχεία και γράφω για τον Εμφύλιο. Εκείνο όμως που έπαιξε καταλυτικό ρόλο για να πάρει αυτή η ενασχόληση τη μορφή ενός δίτομου ιστορικού έργου ήταν η κυκλοφορία των αρχείων του Γενικού Επιτελείου Στρατού, το 1999, ένας τεράστιος όγκος στοιχείων, που το επίσημο κράτος φύλαγε καλά κρυμμένα τόσα χρόνια.

Αφθονες μαρτυρίες

- Αλλο υλικό, άλλα αρχεία από αυτά του ΓΕΣ δεν υπήρχαν;

- Είναι αλήθεια ότι το υλικό που έχουμε στη διάθεσή μας για τον Εμφύλιο είναι «παράξενο»: Μερικές εκατοντάδες άρθρα και βιβλία με προσωπικές μαρτυρίες, κυρίως από την πλευρά των ηττημένων που έχουν το άγχος να δικαιωθούν. Το επίσημο υλικό ήταν διάσπαρτο, ιδιαίτερα μετά την επιστημονικά εγκληματική καταστροφή των φακέλων. Kαι τα αρχεία της Αριστεράς ήταν κομματάκια, αυτό που λέμε «σπαράγματα». Το αρχείο του Στρατού είναι ένας θησαυρός για τη μελέτη της περιόδου. Kαι ευτυχώς δόθηκε στη δημοσιότητα χωρίς ουσιαστικές παρεμβάσεις, που θα οφείλονταν ενδεχομένως σε ιδεολογικούς λόγους. Υπήρξε μόνο μια επιφανειακή και μάλλον ανεπαίσθητη επεξεργασία, ώστε τα στοιχεία να μην οξύνουν πάθη, η βία και οι σφαγές να πάρουν μια διάσταση λιγότερο έντονη.

Οπως σας είπα, λοιπόν, βιβλία για τον Εμφύλιο με μαρτυρίες άφθονες και στο μεγαλύτερο μέρος τους ειλικρινείς, είχαμε. Τα περισσότερα όμως έχουν γραφεί δίχως την απαραίτητη επιστημονική θεμελίωση που αποκτάται και με την πρόσβαση στα επίσημα αρχεία. Ακόμα και το καλύτερο -ίσως- βιβλίο για τον Εμφύλιο, το «Origins of the Greek Civil War» του David Close δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά. Η κύρια δυσκολία όλα αυτά τα χρόνια ήταν ότι έλειπαν επίσημες αρχειακές πηγές για ζητήματα καίρια. Για παράδειγμα, δεν ξέρουμε ακόμα πόσοι ήταν εξορισμένοι στη Μακρόνησο. Ή, άλλο παράδειγμα, δεν έχουμε τον επίσημο αριθμό των παιδιών που περιέθαλψε η Βασιλική Πρόνοια, καθώς γίνεται προσπάθεια να διατηρηθεί ο αριθμός σε χαμηλά επίπεδα. Αλλο τώρα, αν 53 παιδοπόλεις και 85 κέντρα υποδοχής δεν έγιναν για να φιλοξενήσουν όλα και όλα είκοσι χιλιάδες παιδιά. Ολες αυτές οι ελλείψεις αποτελούν ακόμα κάποιο εμπόδιο, αλλά δεν είναι καθοριστικές πλέον, ιδιαίτερα μετά την κυκλοφορία των αρχείων του ΓΕΣ.

Ο αριθμός των θυμάτων

- Ο πραγματικός αριθμός των θυμάτων του Εμφυλίου και στα δύο στρατόπεδα έχει εξακριβωθεί;

- Ο αριθμός των θυμάτων θα είναι αντικείμενο έρευνας για καιρό. Από την πλευρά του κράτους, γνωρίζουμε με σχετική ακρίβεια τις απώλειες σε ορισμένες κατηγορίες, όπως τη χωροφυλακή και το στρατό. Γνωρίζουμε όμως πολύ λιγότερα για τις απώλειες των παραστρατιωτικών σωμάτων, των ΜΑΥ, των ΜΑΔ, των εθελοντών, των ένοπλων χωρικών. Για το άλλο στρατόπεδο, τα πράγματα είναι ακόμα πιο συγκεχυμένα. Εκεί εκτός από τους νεκρούς μαχητές, έχουμε και τους εξόριστους, έχουμε τα θύματα της παρακρατικής βίας στις πόλεις και την ύπαιθρο, τους διωγμούς της σλαβομακεδονικής μειονότητας και των Τσάμηδων. Πολύ δύσκολα θα υπολογίσουμε κάποτε τον ακριβή αριθμό των θυμάτων του Εμφυλίου, που ήταν πάντως, για τα πληθυσμιακά δεδομένα της χώρας, τεράστιος.

Kομμένη στα δύο

- Ποια είναι η κύρια αιτία του Εμφυλίου;

- Βεβαίως στο πλαίσιο μιας συζήτησης δεν μπορούμε παρά να προσεγγίσουμε τα αίτια συνοπτικά. Θα έλεγα λοιπόν ότι η Ελλάδα βγήκε από το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο κομμένη στα δύο: στην Ελλάδα που στηριζόταν στις δικές της δυνάμεις και στην Ελλάδα που στηριζόταν στη βοήθεια από το εξωτερικό. Γεωγραφικά η πρώτη εντοπίζεται στην ύπαιθρο και η δεύτερη στις πόλεις. Στις πόλεις φτιάχτηκαν ταχύτατα και συνειδητά τα στηρίγματα του καθεστώτος: Kοινωνικές ομάδες όπως οι Ελληνες βιομήχανοι που χρησιμοποιώντας τη βοήθεια από το εξωτερικό ανδρώθηκαν και ισχυροποιήθηκαν. Η ξένη βοήθεια ήταν εργαλείο πολιτικής. Τη διαχειριζόταν ένας στενός κύκλος ανθρώπων, η κυβέρνηση και οι πέριξ αυτής, διανέμοντάς την με άδικο τρόπο: με κριτήρια πολιτικά και στόχο οι πλούσιοι να γίνουν πλουσιότεροι. Χορηγός της βοήθειας ήταν οι ΗΠΑ. Ολα αυτά δημιούργησαν έναν «κοινωνικό χώρο». Ο ριγμένος της υπόθεσης ήταν η Αριστερά, που οδηγήθηκε στην αντίδραση με τα μέσα που διέθετε. Το Γ' Ψήφισμα της ελληνικής κυβέρνησης αποτέλεσε κατ' ουσίαν μονομερή κήρυξη πολέμου.

- Η κυβέρνηση, δηλαδή, προκάλεσε τον σπινθήρα;

- Δεν είναι τόσο απλό. Αυτό που συνέβη στην πραγματικότητα, είναι ότι ο Εμφύλιος ξεκίνησε, όταν η τρομοκρατία των παρακρατικών άρχισε να αποδίδει πολιτικούς καρπούς. Υπήρχαν, εκείνη την περίοδο, δύο «Αριστερές»: μία στην πόλη και μία στην ύπαιθρο. Στις πόλεις το KKΕ βρίσκεται σε αδιέξοδο: αυτό που κυρίως διεκδικεί είναι η δίκαιη κατανομή της ξένης βοήθειας, με όπλο του την κυριαρχία στις συνδικαλιστικές οργανώσεις, που ωστόσο δεν μεταφράζεται σε πολιτική κυριαρχία. Αλλά ακόμα και αυτή τη συνδικαλιστική διέξοδο για διαμαρτυρία, για αντίδραση στα κακώς κείμενα, το επίσημο κράτος την αφαίρεσε με τα δικαστήρια. Οντας λοιπόν σε αδιέξοδο στις πόλεις, το KKΕ μένει μόνο με τους κυνηγημένους στα χωριά για χάραξη πολιτικής. Kαι τότε το κράτος ρίχνει στην υπόθεση το Γ' Ψήφισμα (πέρασε από τη Βουλή στις 18 Ιουνίου 1946), που σημαίνει και την οριστική εξαφάνιση κάθε πιθανότητας να λυθεί η κρίση με άλλο τρόπο εκτός του στρατιωτικού.

Ο ρόλος των ξένων

- Ο ξένος παράγοντας τι ρόλο έπαιξε;

- Στην αρχή έτυχε, για τους γνωστούς λόγους, προστάτης του επίσημου ελληνικού κράτους και της νέας αστικής τάξης να είναι η Αγγλία. Οι Εγγλέζοι φαντάζονταν ότι θα μπορούσαν να κερδίσουν χωρίς πόλεμο, χρησιμοποιώντας συμμορίες και ρίχνοντας τον ένα ενάντια στον άλλο, όπως έκαναν για χρόνια στις αποικίες τους.

Οι διαστάσεις που πήραν τα πράγματα και το κόστος της κηδεμονίας τούς εξέπληξαν. Η κατάσταση οδηγήθηκε σε μεγέθη στα οποία δεν μπορούσαν να αντεπεξέλθουν και με τον τρόπο αυτό μπήκε στο παιχνίδι η Αμερική.

Από την άλλη μεριά και η ηγεσία του KKΕ περίμενε και έλπιζε ο αγώνας του κόμματος να στηριχθεί από το εξωτερικό. Kαι αυτό έγινε, στο βαθμό που μπορούσε να γίνει εκείνο τον καιρό. Φυσικά δεν υπήρχε περίπτωση επέμβασης ή επίσημης αναγνώρισης. Τέτοια πράγματα θα έθεταν σε αμφισβήτηση την Ευρώπη που ανέτειλε μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και η Σοβιετική Ενωση δεν ήταν διατεθειμένη να ρισκάρει. Βοήθεια πάντως δόθηκε.

Διχασμός προσωπικότητας

- Ολοκληρώνοντας, μπορούμε να πούμε ποια είναι η κληρονομιά του Εμφυλίου στη σύγχρονη Ελλάδα;

- Πάλι θα αναγκαστούμε να συνοψίσουμε. Μια καταφανής κοινωνική επίπτωση είναι η «ανατροπή» της υπαίθρου. Η αγροτική παραγωγή, οι κοινωνικές και οικονομικές ελίτ των επαρχιακών πόλεων, κυριολεκτικά διαλύθηκαν. Για να ορθοποδήσει ξανά η ύπαιθρος, χρειάστηκε η φυγή στη Γερμανία, η επάνοδος των μεταναστών, οι επιδοτήσεις. Απεναντίας, οι πόλεις γιγαντώθηκαν. Πολιτικά, ο Εμφύλιος μάς άφησε κληρονομιά το κράτος έκτακτης ανάγκης ώς το 1974. Η Ελλάδα, από το 1945 μέχρι το 1974 δεν ήταν ευρωπαϊκή δημοκρατία, δεν ήταν ευρωπαϊκό κράτος σαν τα άλλα, παρουσίαζε μεγάλη πολιτική καθυστέρηση.

Σε ό,τι αφορά τον τρόπο ζωής, την πολιτική συμπεριφορά, θα έλεγε κανείς ότι ίχνη του πνεύματος του Εμφυλίου συναντιούνται στην εικόνα που έχουν οι Ελληνες για τους ίδιους και για τους ξένους. Πρόκειται για μια μορφή «διχασμού προσωπικότητας». Από τη μια μεριά, η αίσθηση ότι οι ξένοι είναι πολιτικά παντοδύναμοι, ότι κρύβονται πίσω από κάθε τι και ρυθμίζουν τα πάντα, χωρίς εμείς να μπορούμε να ανατρέψουμε τις αποφάσεις τους. Kαι από την άλλη, η γενναία πολιτική αντίσταση στον ξένο παράγοντα. Αναπόφευκτα, οι μυθολογίες του Εμφυλίου χρησιμοποιήθηκαν και ως λαϊκιστικά εργαλεία. Εξάλλου, από την ιστορία τίποτα δεν ξεπερνιέται. Τα πάντα επιστρέφουν και εμφανίζονται ξανά, έστω και με λανθάνουσες μορφές. Πάντως πρέπει να επισημάνουμε ότι η Ελλάδα δεν ήταν η μόνη ευρωπαϊκή χώρα που συνέχισε να πολεμά μετά το 1945. Η Ολλανδία, το Βέλγιο, η Γαλλία, η Αγγλία, όλες μπλέξανε στους πολέμους της αποικιοκρατίας που άφησαν εξίσου βαριά κληρονομιά πάνω τους.

Εκπληξη και αμηχανία

- Η υποδοχή του πρώτου τόμου του βιβλίου σας από το αναγνωστικό κοινό ήταν εξαιρετική, όπως μαρτυρούν και οι σχετικές στήλες κίνησης των βιβλίων της «Kαθημερινής».

- Εμπορικά ναι, αν και οι κυκλοφορίες των ιστορικών βιβλίων δεν συναγωνίζονται άλλα βιβλία. Για τον γενικότερο αντίκτυπο του βιβλίου είναι πολύ νωρίς να μιλήσουμε. Αν μπορώ να χρησιμοποιήσω δυο λέξεις θα έλεγα ότι προκάλεσε «έκπληξη και αμηχανία». Ισως επειδή ψάχνει για συσχετισμούς, για πολιτικούς και κοινωνικούς μηχανισμούς αντί να αναπαράγει μια φιλολογία που καταδικάζει, ενοχοποιεί και τα συναφή. Kαι έτσι ο αναγνώστης που περιμένει τον υποκειμενικό παράγοντα, τον «άνθρωπο που κίνησε τα γεγονότα», κάπως εκπλήσσεται που δεν τον βρίσκει. Η ιστορία δεν γράφεται από έναν ηγεμόνα, χρειάζονται άνθρωποι, συγκρούσεις, διαμάχες, χρόνος. Ο ιστορικός πρέπει να είναι μεθοδικός, να ερευνά την κίνηση και τους μηχανισμούς της κοινωνίας και όχι να γίνεται δικαστής. Ελπίζω ότι έχω γράψει μια καλή, όσο γίνεται πλήρη ιστορία του Εμφυλίου, που θα προσανατολίσει τους νέους ιστορικούς σε ένα πρότυπο συνθετικής ανάλυσης. Είναι βέβαια ευχάριστο να βλέπει κανείς ότι υπάρχει έντονο αγοραστικό ενδιαφέρον για το βιβλίο. Ωστόσο, το σημαντικό παραμένει να υπάρξει ιστορία, να υπάρχει αφήγηση. Δεν είναι ακαδημαϊκό βίτσιο η εξιστόρηση. Μπορεί να είναι δουλειά των ακαδημαϊκών αλλά είναι και αίτημα του κόσμου. Η ιστορία πρέπει να γίνει αίτημα της πολιτικής με την πιο καθαρή έννοιά της. Με την ανάγκη των πολλών να συμμετέχουν στα κοινά γνωρίζοντας τι συνέβη στο παρελθόν, γνωρίζοντας τον εαυτό τους.