ΔΕΜΕΡΤΖΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ «ΙΕΡΟΣ ΔΕΣΜΟΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΑΞΙΩΜΑΤΙΚΩΝ: ΙΔΕΕΣ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ 1944-1952»

Διπλωματική εργασία, Θεσσαλονίκη 2010

από την εισαγωγή σελ.6-11

Ο Ιερός Δεσμός Ελλήνων Αξιωματικών ήταν η σημαντικότερη, μεταπολεμικά, συνωμοτική οργάνωση εθνικοφρόνων, συντηρητικών και μοναρχικών αξιωματικών.Μετά την απελευθέρωση εθνικόφρονες αξιωματικοί, κατώτεροι στην ιεραρχία, προχώρησαν στη συγκρότηση του Ιερού Δεσμού προκειμένου να επηρεάσουν την ανασυγκρότηση του ελληνικού στρατού. Όραμα τους ήταν η οικοδόμηση ενός πειθαρχημένου στρατού, ομοιογενούς ιδεολογικά στο δόγμα του εθνικισμού και του αντικομμουνισμού. Κύριο μέλημά τους αποτελούσε η διάλυση της αριστεράς και η ανάδειξη του στρατού σε έναν ισχυρό και αυτόνομο πόλο εξουσίας του πολιτικού συστήματος.

Σκοπός της παρούσας μελέτης αποτελεί η ανάλυση του ιδεολογικού λόγου του ΙΔΕΑ, όπως αρθρώθηκε στα ιδρυτικά κείμενα και τα πρωτόκολλα της οργάνωσης, αλλά και μέσα στα κείμενα των απολογητών του. Η μελέτη των ιδεών των αξιωματικών του Ιερού Δεσμού θα γίνει σε άμεση συνάρτηση με την εξέταση των πρακτικών που ακολούθησαν. Θα επιδιώξουμε, λοιπόν, να φωτίσουμε τον ρόλο που διαδραμάτισαν οι αξιωματικοί του ΙΔΕΑ στην ανασυγκρότηση του στρατού, αλλά και τον τρόπο, με τον οποίο επηρέασε η οργάνωση τις σημαντικότερες πολιτικές εξελίξεις. Η περίοδος που θα επικεντρωθούμε τοποθετείται από την ίδρυσή του ΙΔΕΑ τον Οκτώβριο του 1944, μέχρι και το 1952, όταν η άνοδος του Αλέξανδρου Παπάγου

στην εξουσία και η προαγωγή αξιωματικών του Ιερού Δεσμού στις ανώτατες θέσεις της ιεραρχίας των ενόπλων δυνάμεων σηματοδότησε σε μεγάλο βαθμό την επίτευξη των στόχων που είχε θέσει η οργάνωση.

Η εν λόγω μελέτη αποτελείται από τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος, θα δούμε τη μετάβαση της ελληνικής κυβέρνησης στη Μέση Ανατολή, μετά τη συνθηκολόγηση με τους γερμανούς, και τη στελέχωση των πρώτων μονάδων του ελληνικού στρατού. Στη Μέση Ανατολή, θεωρούμε, σημειώθηκαν τα γεγονότα που επηρέασαν σε καθοριστικό βαθμό την έκβαση του στρατιωτικού ζητήματος μετά την απελευθέρωση. Η ίδρυση αντιφασιστικών οργανώσεων στο εσωτερικό του στρατεύματος από δημοκρατικούς και αριστερούς αξιωματικούς και οπλίτες που ζητούσαν τον εκδημοκρατισμό των ενόπλων δυνάμεων, ανησύχησε τους μοναρχικούς και εθνικόφρονες αξιωματικούς, οι οποίοι συγκρότησαν συνδέσμους αξιωματικών με αποκλειστικό σκοπό, να αντιμετωπίσουν τις αριστερές ζυμώσεις που συντελούνταν στο στρατό. Ο Σύνδεσμος Αξιωματικών Νέων (ΣΑΝ) και η Ένωση Εθνικοφρόνων Αξιωματικών (ΕΝΑ) αποτέλεσαν, όπως θα δούμε, τις οργανώσεις πρόδρομους του ΙΔΕΑ.

Στο δεύτερο μέρος, θα μελετήσουμε τα περιστατικά και τους λόγους που οδήγησαν, μετά την απελευθέρωση, συντηρητικούς εθνικόφρονες αξιωματικούς στην ίδρυση του ΙΔΕΑ. Θα παρουσιάσουμε πληροφορίες για τα μέλη του, τη δομή και τη διοικητική του οργάνωση και θα αναλύσουμε τον ιδεολογικό του λόγο. Στη συνέχεια, θα δούμε πώς αυτές οι ιδέες μετουσιώθηκαν σε πράξεις, την περίοδο από την ίδρυσή της οργάνωσης μέχρι και το τέλος του Εμφυλίου.

Συγκεκριμένα, θα δούμε τις σχέσεις του ΙΔΕΑ με τις ένοπλες παραστρατιωτικές οργανώσεις της άκρας δεξιάς την περίοδο της Λευκής Τρομοκρατίας, την συμβολή του στην αμνήστευση των ταγματασφαλιτών και την κατεύθυνση που επιθυμούσαν να πάρει η ανασυγκρότηση του ελληνικού στρατού.

Επιπλέον, θα μελετήσουμε τις σχέσεις του Ιερού Δεσμού με τον βρετανικό παράγοντα, τις επαφές που ανέπτυξε ο ΙΔΕΑ με τους αμερικανούς επιδιώκοντας την άμεση εμπλοκή τους στις ελληνικές υποθέσεις και τις συναντήσεις με σημαντικές προσωπικότητες των πολιτικών κομμάτων πιέζοντας για τη συγκρότηση μιας καθαρά αντικομμουνιστικής κυβέρνησης, για την εντατικοποίηση του εμφυλίου πολέμου και για την ανάληψη της αρχιστρατηγίας των ενόπλων δυνάμεων από τον Παπάγο.

Στο τρίτο μέρος, θα μελετήσουμε το ρόλο του ΙΔΕΑ στις στρατιωτικές και πολιτικές εξελίξεις μετά το τέλος του Εμφυλίου. Θα δούμε πώς οι αξιωματικοί του αποφάσισαν τη συνέχεια της ύπαρξης της οργάνωσης και την προσπάθειά τους να εκμεταλλευτούν πολιτικά την δυναμική που είχαν αποκτήσει στο στράτευμα, υποστηρίζοντας την ανεξάρτητη κάθοδο του Παπάγου στην πολιτική.

Θα μελετήσουμε αναλυτικά τη σύγκρουση του Παπάγου και, κατ’ επέκταση του ΙΔΕΑ, με το παλάτι, με αποκορύφωμα την απόπειρα αξιωματικών της οργάνωσης να καταλάβουν πραξικοπηματικά την εξουσία, μετά την απόφαση του στρατάρχη να παραιτηθεί από την αρχιστρατηγία του στρατού. Επίσης, θα διερευνήσουμε τη συμμετοχή του ΙΔΕΑ στην ενορχήστρωση αντικομμουνιστικών συνωμοσιών, όπως η υπόθεση του Νίκου Μπελογιάννη και των συντρόφων του και η συνωμοσία στην αεροπορία που στόχευαν στη διατήρηση του εμφυλιοπολεμικού κλίματος και στην περαιτέρω εκκαθάριση των ενόπλων δυνάμεων από αριστερά και δημοκρατικά στοιχεία. Τέλος, θα δούμε το πώς η άνοδος των αξιωματικών του ΙΔΕΑ στις ανώτερες θέσεις της στρατιωτικής ιεραρχίας, από το 1952 και μετά, επηρέασε τόσο το πολιτικό σύστημα όσο και τη συνοχή του ίδιου του Ιερού Δεσμού.

Όσον αφορά τις πηγές που βασίστηκε η συγκεκριμένη μελέτη, πιο σημαντική πρωτογενή πηγή αποτελεί μέρος του αρχείου του ΙΔΕΑ που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Ακρόπολις, τον Ιούλιο του 1952, με τίτλο «Το απόρρητον αρχείον του ΙΔΕΑ» και καλύπτει χρονικά την περίοδο από την ίδρυση της οργάνωσης, τον Οκτώβριο του 1944 μέχρι τον Ιούλιο του 1948. Απέναντι στο εν λόγω υλικό πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί, καθώς αποτελεί μια μερική έκθεση των δραστηριοτήτων

της οργάνωσης και εξυπηρετούσε ουσιαστικά τα δικά της συμφέροντα. Ο ΙΔΕΑ θέλοντας να αποκρούσει τις κατηγορίες για τη σχέση του με τον Παπάγο που εκτοξεύονταν από τα κόμματα και τις εφημερίδες του κέντρου και της αριστεράς, κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας για τις εκλογές του Νοεμβρίου του 1952, στις οποίες ο Παπάγος ήταν υποψήφιος για την πρωθυπουργία, δημοσίευσε επιλεκτικά ένα μέρος από το αρχείο του, προκειμένου να βελτιώσει την εικόνα της οργάνωσης στα μάτια της κοινής γνώμης[1].Πρωτογενή πηγή αποτελεί και το πόρισμα της ανάκρισης του ταγματάρχη Ζωζωνάκη, στον οποίο είχε ανατεθεί η διερεύνηση της υπόθεσης της απόπειρας πραξικοπήματος που επιχειρήθηκε το 1951 από μέλη του ΙΔΕΑ. Το συγκεκριμένο πόρισμα δημοσιεύθηκε επίσης, στην εφημερίδα Ακρόπολις, στις 25 Ιανουαρίου του 1952. Επιπλέον στοιχεία αντλούνται από τον ημερήσιο Τύπο της εποχής.

Όσον αφορά τις δευτερογενείς πηγές, η εργασία στηρίχτηκε στην εργογραφία ανθρώπων που πρωταγωνίστησαν στα γεγονότα της εποχής και στα συμπεράσματα της σύγχρονης ιστοριογραφίας. Τα κυριότερα από αυτά αντλούνται: από το συλλογικό έργο Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα (Χατζηιωσήφ Χρήστος (επιμ.), Βιβλιόραμα, Αθήνα 2007-2009, τ. Γ-Δ), που αποτελεί μία σύνθεση κοινωνικής, πολιτικής, στρατιωτικής και οικονομικής ιστορίας με σκοπό την πληρέστερη κατανόηση της Ελλάδας του 20ου αιώνα. Επίσης, από την Ιστορία του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου 1946-1949 του Γιώργου Μαργαρίτη, (Βιβλιόραμα, Αθήνα 2001).Η αξιοποίηση των Αρχείων του Εμφυλίου Πολέμου του ΓΕΣ/ΔΙΣ και ο άμεσος συσχετισμός των πολεμικών γεγονότων με τις διεργασίες που βρίσκονταν μακριά από τα πεδία των μαχών, στην κοινωνία και τους μηχανισμούς της, ανέδειξαν τη μελέτη σε έργο αναφοράς για τη μελέτη του ελληνικού εμφυλίου. Επιπλέον από την μελέτη του Ηλία Νικολακόπουλου Η καχεκτική δημοκρατία, Κόμματα και εκλογές, 1946-1967, (Πατάκης, Αθήνα 2001), η οποία με άξονα την εκλογική διαδικασία διερευνά την ιστορική συγκρότηση των πολιτικών παρατάξεων, την παρουσία και την δράση των πολιτικών κομμάτων στην πολιτική σκηνή και τις συνθήκες που σφράγισαν την εξέλιξη των κοινοβουλευτικών θεσμών από το τέλος του Εμφυλίου μέχρι τη βίαιηκατάλυσή τους στις 21 Απριλίου 1967. Ιδιαίτερα σημαντική μελέτη για τη δεκαετία του 40 είναι το συλλογικό έργο Η Ελλάδα στη δεκαετία του 1940-1950. Ένα έθνος σε κρίση, (Ιατρίδης Ο. Γιάννης (επιμ.) Θεμέλιο, Αθήνα 2006). Σημαντικά στοιχεία για το νομικό πλαίσιο και την εξέλιξη των συνταγματικών θεσμών της περιόδου που εξετάζουμε, παίρνουμε από την πληρέστερη ίσως μελέτη για αυτό το ζήτημα Οι πολιτικοί θεσμοί σε κρίση 1922-1974, Όψεις της ελληνικής εμπειρίας (Θεμέλιο, Αθήνα 1995) του Νίκου Αλιβιζάτου.

Οι μελέτες του Χάγκεν Φλάισερ Στέμμα και Σβάστικα. Η Ελλάδα της Κατοχής και της Αντίστασης 1941-1944 (Παπαζήσης, Αθήνα 1988) και The “Anomalies” in the Greek Middle East Forces, 1941-1944, (Journal of the Hellenic Diaspora 5 [1978]) μας δίνουν σημαντικές πληροφορίες για τις εξελίξεις στην κυβέρνηση και τον στρατό της Μέσης Ανατολής. Για την πρώτη μετεμφυλιακή περίοδο αντλούμε στοιχεία από τις μελέτες του Σπύρου Λιναρδάτου Σύγχρονη ελληνική ιστορία. Από τον εμφύλιο στη χούντα, (Παπαζήση, Αθήνα 1977) και του Σωτήρη Ριζά Η ελληνική πολιτική μετά τον εμφύλιο πόλεμο. Κοινοβουλευτισμός και Δικτατορία (Καστανιώτη, Αθήνα 2008).

Όσον αφορά την ιστορία του σώματος των αξιωματικών ιδιαίτερα κατατοπιστική μελέτη αποτελεί Το σώμα των αξιωματικών και η θέση τους στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία 1821-1975 του Τριαντάφυλλου Γεροζήση (Δωδώνη,Αθήνα-Γιάννινα 1996). Σημαντική επίσης, πηγή για την εργασία είναι το απολογητικό για τον ΙΔΕΑ έργο, του Γεώργιου Καραγιάννη, ιδρυτικού μέλους του ΙΔΕΑ Το δράμα της Ελλάδας. Έπη και αθλιότητες (Αθήνα χ.χ.ε), ενώ αρκετά στοιχεία για τον Ιερό Δεσμό και τον ρόλο του στρατού στην μετεμφυλιακή Ελλάδα αντλούμε από την μελέτη του Δημήτρη Χαραλάμπη Στρατός και Πολιτική Εξουσία. Η δομή της εξουσίας στην μεταμφυλιακή Ελλάδα, (Εξάντας, Αθήνα 1985).

Έργα αναφοράς για την ανάλυση του ιδεολογικού λόγου και των πρακτικών που εξέφρασαν και ακολούθησαν οι αξιωματικοί του ΙΔΕΑ αποτέλεσαν η μελέτη του Ρόμπερτ Ο. Πάξτον Η ανατομία του Φασισμού (Κέδρος, Αθήνα 2006), στο οποίο ο συγγραφέας δίνει έμφαση στα βασικά στοιχεία που οδήγησαν στην γένεση και στην άνοδο του φασισμού, καθώς και η μελέτη του Τζών Βάις Συντηρητισμός και Ριζοσπαστική Δεξιά (Θύραθεν, Θεσσαλονίκη 2009), στην οποία παρουσιάζεται η ιστορία του συντηρητισμού στη νεότερη και σύγχρονη Ευρώπη.

Ολόκληρη η εργασία εδώ:

http://invenio.lib.auth.gr/record/124262/files/dem.pdf?version=1



[1] Γεώργιος Καραγιάννης, 1940-1952 Το δράμα της Ελλάδος, Έπη και αθλιότητες, Αθήνα χ.χ.ε., σ.269.