ΕΜΦΥΛΙΟΣ : ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗ

ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΝΑ ΑΝΑΔΙΑΤΥΠΩΘΕΙ Η ΝΑ ΑΝΑΘΕΩΡΗΘΕΙ Η ΜΕΧΡΙ ΤΩΡΑ ΑΦΗΓΗΣΗ ΤΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ;

Παραμονές 28ης Οκτωβρίου, ο Στάθης Καλύβας, ο Νίκος Μαραντζίδης, ο Πολυμέρης Βόγλης και ο Κώστας Βούλγαρης γράφουν για το ΚΡΑΜΑ.

αναδημοσίευση από: http://spot.gr/politics/ideogramms/1919-EMFYLIOSIstorik.html

Συνέντευξη του καθηγητή ΣΤΑΘΗ ΚΑΛΥΒΑ[1] στον Κώστα Καρακώτια

Η συνεχής έρευνα αποτελεί τη βάση της επιστημονικής προσέγγισης. Όπως μας υπενθυμίζει το "Βασικό ελληνικό εγχειρίδιο μεθοδολογίας των κοινωνικών επιστημών" (του Π. Γέμπτου), επιστήμη είναι "το αντίθετο της δογματικής στάσης, είναι η αδιάκοπη αναζήτηση και αναθεώρηση της γνώσης μας για τον κόσμο που ζούμε".

Η μελέτη του Εμφυλίου δεν θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση. Νέα στοιχεία και νέες οπτικές μάς αναγκάζουν να ξαναδούμε τις υπάρχουσες ερμηνείες και να διαπιστώσουμε τι αντέχει στο χρόνο και τι όχι. Η αναδιατύπωση και η αναθεώρηση είναι φυσικά επακόλουθα - εννοείται ανοιχτές στο μελλοντικό ερευνητικό έλεγχο.

Η μέχρι τώρα αφήγηση του Εμφυλίου χρειάζεται αναθεώρηση για έναν επιπλέον λόγο: οι κυρίαρχες ερμηνείες αποτελούν ακόμα κομμάτι του ίδιου του Εμφυλίου. Το λόγο των νικητών διαδέχτηκε, από το 1974 και μετά, ο λόγος των ηττημένων που αποτελεί μια νέα ορθοδοξία, αντίστοιχη της παλιότερης.

Αυτό δεν σημαίνει πως παλιότερες επιστημονικές συμβολές χάνουν την αξία τους. Σημαίνει, όμως, πως ο συνολικός τρόπος με τον οποίο γίνεται αντιληπτός ο Εμφύλιος στη δημόσια σφαίρα έχει πλέον ξεπεραστεί. Ένα πολύ απλό παράδειγμα, και όχι το μόνο, αποτελεί το ζήτημα της περιοδολόγησης. Με βάση τα στοιχεία που διαθέτουμε δεν μπορούμε να μη χαρακτηρίσουμε τα τελευταία δύο χρόνια της Κατοχής Εμφύλιο. Για παράδειγμα, ο αριθμός των αμάχων ως ποσοστό των νεκρών είναι ασύγκριτα μεγαλύτερος το 1944 απ' ό,τι το 1947-49. Οι μεγαλύτερες μάχες της Κατοχής γίνονται ανάμεσα σε Έλληνες. Με το να μην αναγνωρίζουν την εμφύλια αυτή διάσταση, οι "εμφυλιοπολεμικές" προσεγγίσεις δεν επιτρέπουν την κατανόηση της περιόδου.

H άποψη σας για τον Εμφύλιο; Ήταν μέρος σχεδίου ή συνισταμένη πολλών αντιθέσεων;

Προφανώς και τα δύο. Αν δούμε τα πράγματα από την πλευρά των ηγεσιών, στόχος τους υπήρξε η εξουσία. Αν δούμε τα πράγματα από την πλευρά των μεσαίων στελεχών, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε τις πολιτικές αντιθέσεις που προέκυψαν στη διάρκεια κυρίως της Κατοχής. Αν δούμε τα πράγματα από την πλευρά των μαζών, τότε οι αντιθέσεις πολλαπλασιάζονται με εκρηκτικό τρόπο και περιλαμβάνουν και τοπικές και προσωπικές διαφορές κάθε είδους.

Από την άποψη αυτή, πιστεύω ότι είναι βάσιμος ο υποθετικός ισχυρισμός πως δίχως Κατοχή δεν θα είχαμε Εμφύλιο. Οι ρίζες του μεταπολεμικού Εμφυλίου βρίσκονται, κατά τη γνώμη μου, στην Κατοχή, χωρίς αυτό να σημαίνει πως ήταν αναπόφευκτος. Αλλά η συγκριτική εμπειρία είναι ιδιαίτερα ενδεικτική. Η ελληνική περίπτωση θυμίζει τις ασιατικές (Κίνα, Βιετνάμ, Κορέα, Φιλιππίνες, Μαλαισία): ο πόλεμος και η Κατοχή δημιουργούν ένα κενό εξουσίας που έρχεται να καλύψει με επιτυχία το κομμουνιστικό αντάρτικο. Το τέλος του πολέμου επαναφέρει τις υπόλοιπες πολιτικές δυνάμεις στο προσκήνιο που πλέον αμφισβητούν την κομμουνιστική εξουσία, άλλοτε με επιτυχία και άλλοτε όχι. Προκύπτει, έτσι, ένας νέος εμφύλιος που όμως προέρχεται άμεσα από τις κατοχικές διεργασίες και συγκρούσεις.

Aναδείξατε την ύπαρξη και μιας "κόκκινης βίας". Αυτή ήταν ενταγμένη στην τακτική του ΕΑΜ και του ΚΚΕ; Ποιος ο ρόλος της στην έκρηξη του Εμφυλίου;

Στο γνωστό πλέον άρθρο μου για την "κόκκινη βία", δείχνω πως στην περίπτωση της Πελοποννήσου υπήρξε μια κεντρικά κατευθυνόμενη πολιτική τρομοκρατίας. Ξεκινάει από το κεντρικό πελοποννησιακό γραφείο και φτάνει στον κάθε νόμο μέσω συσκέψεων και αντιπροσώπων. Κάτι αντίστοιχο προκύπτει από έρευνες που έχουν γίνει στην περιοχή της Μακεδονίας και αλλού (όχι όμως παντού). Σε ορισμένες περιοχές, λοιπόν, έχουμε έντονη "κόκκινη βία" και σε άλλες πολύ λιγότερη. Η υπόθεση που διατύπωσα είναι πως αυτό έχει σχέση με το βαθμό ένοπλης αμφισβήτησης της εαμικής εξουσίας. Όπου η εξουσία αυτή αμφισβητείται από τα Τάγματα Ασφαλείας και άλλους σχηματισμούς, τότε αντιδρά βίαια και στρέφεται εναντίον των πληθυσμών. Δεν έχουμε να κάνουμε, δηλαδή, με σκόρπιες εγκληματικές προσωπικότητες.

Με εκπλήσσει ιδιαίτερα η προσπάθεια που γίνεται να αποκλειστεί το θέμα αυτό από την έρευνα, όπως με θλίβει και η αέναη αναζήτηση δικαιολογιών που θυμίζει τους δογματικούς κομμουνιστές που παλιότερα ισχυρίζονταν την ανυπαρξία των γκουλάγκ στη Σοβιετική Ένωση. Το γεγονός πως η ηγεσία του EAM στηλίτευσε "ακραίες"

συμπεριφορές και μερικές φορές τιμώρησε τους υπευθύνους κατόπιν εορτής δεν αρκεί για να μας κάνει να παραβλέψουμε το αναμφισβήτητο γεγονός πως η ίδια δημιούργησε τους μηχανισμούς της βίας (π.χ. την ΟΠΛΑ) και η ίδια τους έθεσε σε λειτουργία. Δεν έχουμε να κάνουμε με δήθεν "ακραίες" συμπεριφορές αλλά με την ίδια τη φυσιογνωμία του ΕΑΜ. Αυτό δεν σημαίνει πως το ΕΑΜ δεν ήταν και άλλα πράγματα συγχρόνως (ένα κοινωνικό κίνημα με όραμα που εξέφρασε σημαντική μερίδα του πληθυσμού). Υπήρξε όμως και ένας μηχανισμός μαζικής τρομοκρατίας και δεν μπορούμε να αγνοούμε την πλευρά αυτή, επειδή μας είναι δυσάρεστη, ή να την παραβλέπουμε με επιχειρήματα του τύπου "ναι, μεν αλλά".

Εξήντα χρόνια μετά, πιστεύω πως είχε φτάσει η στιγμή της επιστημονικής παρέμβασης πάνω σε ένα θέμα που αφορούσε αποκλειστικά την προπαγάνδα της μεταπολεμικής Δεξιάς και τη σιωπή της μεταπολιτευτικής Αριστεράς.

Η "κόκκινη" και η "μαύρη" βία διαπλέχθηκαν διαλεκτικά στη διάρκεια της Κατοχής και οι πληγές που άνοιξαν διευκόλυναν το μεταπολεμικό Εμφύλιο. Δεν νομίζω πως η αναζήτηση ευθυνών για το "ποιος φταίει" έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Πιστεύετε ότι η κυρίαρχη μεταπολιτευτική ιστοριογραφία έχει εξιδανικεύσει τις πρακτικές του ΚΚΕ;

Αναμφισβήτητα. Τονίζονται οι θετικές πλευρές, ιδιαίτερα του ΕΑΜ (και βεβαίως υπήρξαν τέτοιες), αλλά αποσιωπούνται ή περιθωριοποιούνται οι αρνητικές. Παραβλέπεται, π.χ., το γεγονός πως από την αποχώρηση των Γερμανών ως τη διάλυση του εαμικού κράτους το ΕΑΜ λειτούργησε ως ένα αυταρχικό μόρφωμα: ουδέποτε επιτράπηκε η λειτουργία μη εαμικών οργανώσεων, εφημερίδων κ.λπ. Ας μην ξεχνάμε πως το ΚΚΕ ήταν ένα σταλινικό κόμμα.

Πώς κρίνετε τη συζήτηση που ακολούθησε τη δημοσίευση της μελέτης σας;

Η σύγκριση με αντίστοιχες συζητήσεις, π.χ., στη Γαλλία ή την Ιταλία δεν μας κολακεύει. Αφήνοντας παράμερα κάποιες παρεμβάσεις που εύκολα χαρακτηρίζονται φαιδρές (γράφτηκε, π.χ., πως εισάγουμε ιδέες του New Age, ενώ κάποιος απαίτησε να αποκλειστεί ο λόγος μας από τον Τύπο, προφανώς λόγω απαράδεκτων κοινωνικών φρονημάτων), μου έκαναν εντύπωση ο δογματισμός και η επιθετικότητα, ενδείξεις σοβαρής πνευματικής αγκύλωσης. Όταν το μόνο που βλέπει ένας σοβαρός πολιτικός επιστήμονας είναι η προσπάθεια "εξαγνισμού των ταγματασφαλιτών", ενώ ένας σοβαρός ιστορικός αποφαίνεται πως η έρευνα μας οδηγεί στα "πέτρινα μεταβαρκιζιανά χρόνια", τότε υπάρχει πρόβλημα, ας μην κρυβόμαστε.

Από την άλλη, έχουν εμφανιστεί κυριολεκτικά δεκάδες νέοι ερευνητές και υποψήφιοι διδάκτορες που κάνουν φρέσκια και συστηματική δουλειά. Η συζήτηση ανέδειξε, για πρώτη φορά δημόσια, μια νέα θεματολογία που ήδη αποτελεί πηγή προβληματισμού και έμπνευσης.





[1] Ο Στάθης Καλύβας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Yale.