ΠΑΟ HΡΩΕΣ Ή ΠΡΟΔΟΤΕΣ; (2/2/2011)

Κώστας Κουσαρίδης

αναδημοσίευση από:

http://koysair.wordpress.com/2011/02/02/%CF%80%CE%B1%CE%BF-%CE%AE%CF%81%CF%89%CE%B5%CF%82-%CE%AE-%CF%80%CF%81%CE%BF%CE%B4%CF%8C%CF%84%CE%B5%CF%82/

Αυτό το ερώτημα προκύπτει σχεδόν αμέσως μόλις αρχίσει να ασχολείται κανείς με την Πανελλήνια Απελευθερωτική Οργάνωση. Ο λόγος είναι απλός. Ο εκάστοτε χαρακτηρισμός σχετίζεται απόλυτα με την πολιτική τοποθέτηση του κάθε συγγραφέα, ερευνητή, ή ακόμα και μάρτυρα των γεγονότων που αφορούν στη δράση της ΠΑΟ. Έτσι, σύμφωνα με τους δεξιούς την ΠΑΟ αποτελούσαν έντιμοι, πατριώτες, (άσπιλοι κι αμόλυντοι ως άλλες παρθένες) αξιωματικοί του Ελληνικού Στρατού και μέλη της Χωροφυλακής, οι οποίοι προστάτεψαν τη χώρα από τους κατακτητές και τους κομμουνιστές συνεργάτες τους. Αντίθετα, σύμφωνα με τους αριστερούς, τα μέλη της ΠΑΟ ήταν ένα μάτσο προδοτικά καθάρματα, συνεργάτες των Γερμανών, φασίστες και οι ίδιοι, που σαν μοναδικό τους στόχο είχαν να εξολοθρεύσουν το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και ποτέ δε σήκωσαν όπλο ενάντια στους Γερμανούς κατακτητές.

Θα αποπειραθούμε να δούμε κατά πόσο ένα τέτοιο ερώτημα έχει νόημα, κάνοντας μια αναδρομή στην ιστορία αυτής της οργάνωσης. Προσεχώς, λοιπόν, το ιστορικό πλαίσιο της περιόδου κατά την οποία εντοπίζεται η δράση της ΠΑΟ, η προϊστορία της, η ίδρυσή της, η δράση της, η διάλυσή της, αλλά και οι συνεχιστές του έργου της.

Το ιστορικό πλαίσιο: 1943

Τη χρονιά αυτή η Αθήνα συνταράσσεται από γενικές απεργίες και διαδηλώσεις. Ο λαός αντιδρά μαζικά στα γερμανικά σχέδια για πολιτική επιστράτευση (24/2, 5/3, 25/6), διαμαρτύρεται για την επέκταση της βουλγαρικής κατοχής στην κεντρική Μακεδονία (22/7), αλλά και ξεσπά αυθόρμητα στη διάρκεια της κηδείας του Κωστή Παλαμά (1/3).

Στις 7 Απριλίου διαδέχεται τον Κων/νο Λογοθετόπουλο και αναλαμβάνει την πρωθυπουργία της κατεχόμενης Ελλάδας ο Ιωάννης Ράλλης. Είναι η τρίτη και τελευταία κατά σειρά κατοχική κυβέρνηση, η οποία στιγματίζεται ιδιαίτερα λόγω της σύστασης, έπειτα από δική της πρόταση, των Ταγμάτων Ασφαλείας.

Η δράση των ανταρτών θεριεύει, καθώς ελέγχουν ήδη περίπου το 1/3 της χώρας (περιοχή Καρδίτσα – Τρίκαλα – Καρπενήσι). Συνάπτονται μάχες με μεγάλες μονάδες των κατοχικών δυνάμεων. Ενδεικτικά αναφέρουμε τα Δερβενοχώρια Θήβας, όπου ο ΕΛΑΣ μαζί με τους ντόπιους εξόντωσαν ένα γερμανικό λόχο, το Φαρδύκαμπο Κοζάνης, όπου ένα ολόκληρο ιταλικό τάγμα αιχμαλωτίστηκε, και το Μακρυνόρος Αιτωλοακαρνανίας, όπου ο ΕΔΕΣ επιτέθηκε εναντίον της ιταλικής μεραρχίας Μπρενέρο, η οποία έσπευδε να ενισχύσει την άμυνα της Σικελίας κατά των Συμμάχων. Δυστυχώς, η ανταρτική δράση δεν έχει σαν στόχο μόνο τους κατακτητές, καθώς την ίδια χρονιά έχουμε τις πρώτες σοβαρές συγκρούσεις μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων.

Οι δυνάμεις κατοχής προχωρούν σε εκτεταμένες σφαγές αμάχων και πυρπολήσεις χωριών, που τις ονομάζουν «αντίποινα». Το Κομμένο Άρτας (328 νεκροί), τα χωριά της περιοχής Βιάνου στο Ηράκλειο (352 νεκροί), το Μονοδέντρι Λακωνίας (118 εκτελεσθέντες), η Μονή Μεγάλου Σπηλαίου στην Αχαΐα και τα Καλάβρυτα (1.101 νεκροί) αποτελούν τόπους μαρτυρίου για χιλιάδες Έλληνες.

Η παράδοση της Ιταλίας το Σεπτέμβριο του 1943 έχει άμεσες συνέπειες για την Ελλάδα. Από τη μια, η Αντίσταση αφοπλίζει πολλές ιταλικές μονάδες και εφοδιάζεται με τεράστιες ποσότητες όπλων και πυρομαχικών, που επιτρέπουν στους αντάρτες να εξοπλιστούν σαν κανονικός τακτικός στρατός.

Το ιστορικό πλαίσιο: 1944

Από την άλλη, οι Γερμανοί ξεκαθαρίζουν γρήγορα τους λογαριασμούς τους με τους πρώην συμμάχους τους και εξαπολύουν εκκαθαριστικές επιχειρήσεις σε ολόκληρο τον κορμό της ηπειρωτικής Ελλάδας. Οι αντάρτες τα βρίσκουν σκούρα, αλλά καταφέρνουν να ξεπεράσουν τη δοκιμασία χωρίς να υποστούν σοβαρές απώλειες. Δεν ισχύει το ίδιο για τους άμαχους που κατοικούν στις ορεινές περιοχές. Οι κατακτητές τους θεωρούν – δικαίως – βασικό στήριγμα των ανταρτών κι έτσι πολλοί είναι αυτοί που βλέπουν τα χωριά τους να πυρπολούνται, τα κοπάδια τους να λεηλατούνται και τις καλλιέργειές τους να καταστρέφονται.

Οι αντιστασιακές οργανώσεις προσπαθούν να συνυπάρξουν μέσα από συμφωνίες. Στην Πλάκα Ηπείρου (29/2) ΕΛΑΣ – ΕΔΕΣ – ΕΚΚΑ συμφωνούν να μην πολεμούν μεταξύ τους, αλλά μόνο τον εχθρό στην περιοχή που ελέγχει ο καθένας. Στην Καζέρτα της Ιταλίας (26/9) ΕΛΑΣ – ΕΔΕΣ συμφωνούν να θέσουν τις δυνάμεις τους υπό τις διαταγές του βρετανού στρατηγού Σκόμπι. Όλες αυτές οι συμφωνίες όμως μένουν στα χαρτιά.

Δημιουργείται η Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (10/3), γνωστή και ως «Κυβέρνηση του βουνού» με έδρα την Ευρυτανία (Βίνιανη – Κορυσχάδες). Τον Μάιο, εκπρόσωποι της ΠΕΕΑ συναντιούνται στο Λίβανο με τον πρωθυπουργό της εξόριστης κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου. Κύρια θέματα είναι η διαμόρφωση εθνικής πολιτικής και η συγκρότηση εθνικού στρατού. Στις 20 Μαΐου οι εκπρόσωποι των διαφόρων κομμάτων και οργανώσεων καταλήγουν σε συμφωνία για τη δημιουργία Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας.

Στη διάρκεια των δύο αυτών ετών γεννιέται, αναπτύσσεται και διαλύεται η ΠΑΟ.

Η προϊστορία – ΥΒΕ

Για να φτάσουμε όμως στην ίδρυση της ΠΑΟ πρέπει να γυρίσουμε δύο χρόνια πίσω. Το καλοκαίρι του ΄41 ιδρύεται στη Θεσσαλονίκη η Γενική Επιθεώρησις Νομαρχιών, κλάδος της Γενικής Διοικήσεως Μακεδονίας, με επικεφαλής τον συνταγματάρχη Αθ. Χρυσοχόου. Η υπηρεσία αυτή συγκεντρώνει αναφορές της Χωροφυλακής και των Νομαρχιών και στέλνει επίσημες εγκυκλίους και προκηρύξεις με θεωρητικές οδηγίες αντίδρασης στη βουλγαρική και ρουμανική προπαγάνδα. Στα σπλάχνα της δημιουργείται η οργάνωση Υπερασπισταί Βορείου Ελλάδος (ΥΒΕ). Ιδρυτές της είναι 4 αξιωματικοί, (τ/χες Ι. Παπαθανασίου, Ε. Δόρτας, Θ. Μπάρμπας και ο λ/γός Α. Σακελλαρίδης) και μέλη της σχεδόν αποκλειστικά αξιωματικοί του Ελληνικού Στρατού. Η ΥΒΕ στρέφεται εναντίον των Βούλγαρων που κατέχουν την Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη και δευτερευόντως εναντίον των Ιταλών και των Ρουμάνων που συνεργάζονται για τη δημιουργία εστιών εθνικών διεκδικήσεων από τους τελευταίους.

Η ΥΒΕ εξαπλώνεται σχεδόν σε ολόκληρη τη Μακεδονία, αν και συναντά σοβαρά προβλήματα στις ιταλοκρατούμενες περιοχές. Αρχικά η οργάνωση δεν υποστηρίζει την ένοπλη δράση και υπάρχουν πολλοί λόγοι γι’ αυτό. (Αρκετά από τα μέλη της κατέχουν δημόσιες θέσεις, γεγονός που καθιστά τους ίδιους και τις οικογένειές τους ευάλωτους σε γερμανικά αντίποινα, ως αξιωματικοί ξέρουν πως η έξοδος στο βουνό απαιτεί υποστήριξη από άριστα οργανωμένη επιμελητεία, υπάρχει έλλειψη οπλισμού και χρηματοδότησης) Έτσι, τα μέλη της ΥΒΕ συμβάλλουν στον αγώνα με το «διαφωτισμό» των χωρικών ενάντια στη βουγαρική (κυρίως) προπαγάνδα, με τη φυγάδευση Ελλήνων ή Βρετανών που έχουν ξεμείνει στην κατεχόμενη Ελλάδα, αλλά και με πληροφορίες που στέλνουν προς την εξόριστη κυβέρνηση και το Συμμαχικό Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής. Σε αναγνώριση των υπηρεσιών τους και για ενίσχυση της προσπάθειάς τους, λαμβάνουν από το Κάιρο χρήματα κι έναν τουλάχιστον ασύρματο.

Σύντομα όμως οι Γερμανοί αντιλαμβάνονται την ύπαρξη και τις δραστηριότητες της οργάνωσης. Αντί να τη διαλύσουν με τη βία, εκμεταλλεύονται μέσω της Γκεστάπο τα αντικομμουνιστικά αισθήματα των μελών της, με αποτέλεσμα να εκτρέψουν τον εθνικό τους αγώνα σε κομματικό. Οι Βρετανοί με τη σειρά τους στέλνουν συνδέσμους για να αντιστρέψουν κατάσταση, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Τελικά η οργάνωση διασπάται και ορισμένα μέλη της εντάσσονται στον ΕΛΑΣ, άλλα διαφεύγουν στη Μέση Ανατολή και άλλα επιστρέφουν απογοητευμένα στα σπίτια τους.

Η ίδρυση της ΠΑΟ

Η συντριπτική πλειοψηφία όμως αποφασίζει να συνεχίσει τη δράση της. Έτσι, σε μια προσπάθεια να γλυτώσουν από τον εναγκαλισμό της Γκεστάπο, να αποφύγουν τη δριμεία κριτική και τις επιθέσεις του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, αλλά και να ξεκόψουν από τους γερμανόφιλους που έχουν εισχωρήσει στην οργάνωση, μετονομάζουν την άνοιξη του 1943 την ΥΒΕ σε Πανελήνια Απελευθερωτική Οργάνωση. Η «νέα» οργάνωση γίνεται δεκτή από το ΕΑΜ με σαρκαστικά σχόλια, τα οποία αιτιολογούνται από τις πραγματικές ή υποτιθέμενες σχέσεις της ΥΒΕ/ΠΑΟ με το δωσίλογο κυβερνητικό μηχανισμό και με τους ίδιους τους Γερμανούς.

Αξιωματικοί του Ελληνικού Στρατού εξακολουθούν να αποτελούν την πλειοψηφία των στελεχών της ΠΑΟ, στην οποία ενσωματώνονται τώρα μεγάλοι αριθμοί αξιωματικών και οπλιτών της χωροφυλακής. Η απόφαση των Γερμανών να επιτρέψουν την επέκταση της βουλγαρικής κυριαρχίας συνοδεύτηκε από τη διαταγή αφοπλισμού των τμημάτων της Ελληνικής Χωροφυλακής της κεντρικής Μακεδονίας. Το αποτέλεσμα ήταν πολλοί από αυτούς να βγουν στο βουνό. Στις τάξεις της εντάσσονται επίσης και αρκετοί τουρκόφωνοι πρόσφυγες στη Μακεδονία από τον Πόντο (π.χ. Μιχάλαγας, Κισάμπατζακ).

Το αρχικό ιδεολογικό της στίγμα είναι ξεκάθαρο: στρέφεται ενάντια στο ΕΑΜ – ΕΛΑΣ και το ΚΚΕ, ενάντια στους αντικομμουνιστές που συνεργάζονται με τους Γερμανούς και παράλληλα εκφράζει το μίσος της ενάντια στους Βούλγαρους, τους οποίους και θέτει ως στόχους της ένοπλης δράσης της.

Η δράση της ΠΑΟ

Από την άνοιξη του 1943 η δράση της ΠΑΟ εντείνεται με μύηση νέων μελών και συγκρότηση ανταρτοομάδων. Ωστόσο, αντάρτικο της ΠΑΟ δεν αναφέρεται ούτε σε γερμανικά, ούτε σε βρετανικά έγγραφα εκείνης της περιόδου. Τα ίδια τα μέλη όμως, καθώς και μεταγενέστεροι απολογητές της οργάνωσης διεκδικούν τις δάφνες της μάχης στο Φαρδύκαμπο.

Η μάχη στο Φαρδύκαμπο γίνεται στις αρχές Μαρτίου 1943. Μεγάλος αριθμός κατοίκων της περιοχής, χωρίς συμμετοχή σε οποιαδήποτε αντιστασιακή οργάνωση, ένοπλα τμήματα της Ένωσης Κοινωνικής Αμύνης που αποτελεί το παρακλάδι της ΥΒΕ/ΠΑΟ στην Κοζάνη και ομάδες του ΕΛΑΣ καταφέρνουν να εγκλωβίσουν και να αιχμαλωτίσουν ένα ιταλικό τάγμα που βαδίζει προς τη Σιάτιστα. Λόγω του μεγέθους της επιτυχίας, όλες οι πλευρές προσπαθούν να οικειοποιηθούν το θρίαμβο. Τα γεγονότα λένε πως ο ανώτερος αξιωματικός στο πεδίο της μάχης ήταν μέλος της ΕΚΑ (αν/χης Κοντονάσιος) και πως οι οργανωμένοι αντάρτες ήταν μειοψηφία σε σχέση με τους κατοίκους της περιοχής που έλαβαν μέρος στη μάχη.

Στελέχη της ΠΑΟ με επικεφαλής τον Μιχάλη Παπαδόπουλο (Μιχάλαγα) σφάζουν επτά στελέχη του ΕΑΜ στα Ίμερα της Κοζάνης. Ο Μιχάλαγας ήδη από αυτή την εποχή έχει ανοιχτή συνεργασία με τους Γερμανούς, οι οποίοι τον εφοδιάζουν με όπλα και πολεμοφόδια. Η επίσημη δικαιολογία για τη σφαγή είναι ότι τα στελέχη του ΕΑΜ ήταν φιλοβούλγαροι κομιτατζήδες. (Τερπόφσκι – Γ.Γ. ΣΝΟΦ)

Το αρχηγείο Πιερίων – Βερμίου συγκροτείται το Μάρτιο του 1943. Στις αρχές του Απριλίου αυτό το τμήμα της ΠΑΟ βρίσκεται στη μονή Αγίων Πάντων, νότια της Βέροιας. Κυκλώνεται από ομάδες του ΕΛΑΣ και στη μάχη που ακολουθεί σκοτώνονται κάποιοι από τους πολιορκημένους, άλλοι αιχμαλωτίζονται και προσχωρούν στον ΕΛΑΣ, ενώ πολλοί είναι αυτοί που διαφεύγουν. Μετά από τη μάχη αυτή, το Αρχηγείο Πιερίων – Βερμίου διαλύεται για να ξανασυγκροτηθεί αργότερα, μέσα στο καλοκαίρι.

Σε δύο περιπτώσεις αναφέρονται επιθέσεις ομάδων της ΠΑΟ εναντίον ομάδων του ΕΛΑΣ που συνόδευαν Βρετανούς αξιωματικούς. Ο ΕΛΑΣ κατηγορεί την ΠΑΟ ότι εσκεμμένα επιτέθηκε και ακύρωσε με αυτό τον τρόπο τα σχεδιαζόμενα από τους Βρετανούς σαμποτάζ (γέφυρα Αλιάκμονα περιοχή Μυλωβού – σήμερα Μεγάλη Γέφυρα), ενώ η δεύτερη απολογείται με το επιχείρημα ότι οι άνδρες της δεν αναγνώρισαν τους ένοπλους που βρέθηκαν στην «περιοχή τους» και γι’ αυτό άνοιξαν πυρ εναντίον τους.

Η «ερήμωση» της Θεσσαλονίκης είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της αμφιλεγόμενης δράσης της ΠΑΟ. Η οργάνωση έκανε έκκληση να κλείσουν όλα τα καταστήματα και οι υπηρεσίες και να παραμείνουν οι κάτοικοι στα σπίτια τους, ως ένδειξη διαμαρτυρίας για την επέκταση της βουλγαρικής κυριαρχίας στη Μακεδονία. Η «διαμαρτυρία» είχε όντως επιτυχία, αφού όμως πρώτα εξασφαλίστηκε η σιωπηρή έγκρισή της από τον επικεφαλής της γερμανικής στρατιωτικής διοίκησης.

Από στελέχη της ΠΑΟ αναφέρεται πλήθος συγκρούσεων με ομάδες Βούλγαρων στρατιωτών, κομιτατζήδων και βασανιστών που τρομοκρατούν τον ελληνικό πληθυσμό της Μακεδονίας. Οι συμπλοκές αυτές γίνονται κατά κύριο λόγο κοντά στα σύνορα της Μακεδονίας με τη Γιουγκοσλαβία (περιοχές Δοϊράνης, Γευγελής), αλλά ενίοτε και μέσα στο σερβικό έδαφος. Σε όλες τις περιπτώσεις αναφέρεται η εξόντωση, αιχμαλωσία ή φυγή των Βούλγαρων. Οι συγκρούσεις της ΠΑΟ με τους Βούλγαρους συνεχίζονται με αμείωτο ρυθμό μέχρι το χειμώνα του 1944.

Τον Αύγουστο του 1943 γίνεται μια προσπάθεια συμφιλίωσης μεταξύ ΕΛΑΣ και ΠΑΟ και υπογράφεται στην Ελαφίνα το σχετικό σύμφωνο κατάπαυσης των εχθροπραξιών μεταξύ των δύο οργανώσεων. Το μέλλον προβλέπεται λαμπρό για την ΠΑΟ καθώς θα ακολουθούσε η αποδοχή και συμετοχή της στο Κοινό Γενικό Στρατηγείο Ανταρτών και η αναγνώρισή της από το Συμμαχικό Στρατηγείο Μέσης Ανατολής. Μετά από ένα περίπου μήνα συζητήσεων και αναμονής έρχονται στο φως έγγραφα που αποδεικνύουν τη συνεργασία στελεχών της ΠΑΟ με τους Γερμανούς. Οι αντάρτες απαιτούν δηλώσεις – και πράξεις – μεταμέλειας από την οργάνωση, ενώ το Συμμαχικό Στρατηγείο που δίσταζε, αρνείται τώρα να αναγνωρίσει την ΠΑΟ ως αντιστασιακή οργάνωση και λίγο αργότερα διατάζει τη διάλυσή της. Το έργο αναλαμβάνουν οι μονάδες του ΕΛΑΣ που επιτίθενται ανοιχτά και ανελέητα εναντίον των τμημάτων της ΠΑΟ. Μέχρι τον Ιανουάριο του 1944 τα Αρχηγεία της ΠΑΟ διαλύονται (Πιερίων – Βερμίου, Νιγρίτας, Χολομώντα, αν. Κρουσίων και Μπέλες – Κρουσίων) ή παραδίνονται και προσχωρούν (Πάικου) στον ΕΛΑΣ.

Το Δεκέμβριο του 1943 αρκετοί ανώτεροι αξιωματικοί της ΠΑΟ προσεγγίζουν τη διορισμένη κυβέρνηση της Αθήνας για να ζητήσουν εξοπλισμό και υποστήριξη εναντίον των εχθρών του έθνους κομμουνιστών, που συμπράττουν με τους Βούλγαρους και τρομοκρατούν το λαό στην ύπαιθρο. Ο Ράλλης όμως δε θέλει ή δεν μπορεί να προσφέρει τη βοήθεια που του ζητάνε.

Τον ίδιο μήνα λαμβάνει χώρα η μοναδική «σύγκρουση» τμήματος της ΠΑΟ με τους Γερμανούς. Η ομάδα του υπενωμοτάρχη Μήτσου, φεύγοντας από την περιοχή του Κιλκίς κυνηγημένη από τον ΕΛΑΣ, στρατοπεδεύει στο Χορτιάτη, κοντά στο Ασβεστοχώρι. Εκεί συναντιέται με Γερμανό αξιωματικό, ο οποίος προτείνει τον εφοδιασμό της ΠΑΟ με όπλα, πυρομαχικά, τρόφιμα, ρουχισμό και χρήματα, με αντάλλαγμα την αποκλειστική δράση της εναντίον του ΕΛΑΣ. Ο Μήτσου αρνείται, οι Γερμανοί κυκλώνουν την ομάδα του, η οποία όμως καταφέρνει τελικά να διαφύγει χωρίς μάχη, αφήνοντας πίσω της ένα νεκρό από ενέδρα.

Στις 21 Ιανουαρίου το τμήμα του Μήτσου αυτοδιαλύεται με τη δικαιολογία ότι έχουν εξαντληθεί τα φυσίγγια τους. Είναι το τελευταίο μεγάλο «επίσημο» ένοπλο σώμα της ΠΑΟ. Η Διοικούσα επιτροπή της οργάνωσης συνεδριάζει στη Θεσσαλονίκη και στις 25 Ιανουαρίου εκδίδει διαταγή παύσης της ένοπλης δράσης. Δηλώνει ότι θα συνεχίσει τον αγώνα με άλλα μέσα και απαγορεύει στα μέλη της την προμήθεια εξοπλισμού από τους Γερμανούς και σε άλλες ένοπλες ομάδες να χρησιμοποιούν το όνομά της.

Η διάλυση της ΠΑΟ

Η τελευταία διαταγή της Δ.Ε. της ΠΑΟ εκδίδεται εν μέσω διαφωνιών, διαμαρτυριών και παραιτήσεων. Πέρα από την οριστική διάλυση των ανταρτικών ομάδων και την απαγόρευση της χρήσης του ονόματός της από ένοπλες ομάδες, κάνει λόγο για συνέχιση του αγώνα εναντίον των «άλλων εχθρών της πατρίδας». Πολλά από τα εναπομείναντα μέλη της συμπεραίνουν ότι για να συνεχιστεί αυτός ο αγώνας πρέπει να προμηθευτούν όπλα από τους κατακτητές, πράγμα όμως που επίσης απαγορεύεται με την ίδια διαταγή.

Ο συν/χης Γιάννης Μουστεράκης, επιτελάρχης της ΠΑΟ που έχει προσχωρήσει στον ΕΛΑΣ, δείχνει έναν άλλο δρόμο. Προσπαθεί με επιστολές να πείσει την ηγεσία της ΠΑΟ ότι η αυτόνομη ύπαρξη της οργάνωσης είναι ματαιοπονία και ότι είναι προτιμότερη η συγχώνευσή της με τον ΕΛΑΣ και η συνέχιση του αγώνα κατά των κατακτητών. Ωστόσο, το ΕΑΜ θέτει σκληρούς όρους για την αποδοχή των αξιωματικών της ΠΑΟ στους κόλπους του, με αποτέλεσμα να τερματιστούν οι σχετικές διαπραγματεύσεις το Μάιο του 1944.

Στο μεταξύ όμως, ορισμένοι αξιωματικοί αλλά και απλά μέλη της ΠΑΟ προσφέρουν φανερά πια τις υπηρεσίες τους στη Βέρμαχτ. Αγνοώντας τις διαταγές της οργάνωσης δρουν υπό την επωνυμία της εναντίον του ΕΛΑΣ, είτε μόνοι τους είτε σε συνεργασία με τους Γερμανούς. Η ηγεσία της ΠΑΟ διαγράφει τους αρχηγούς των ομάδων αυτών (τ/χης Σπύρος Σπυρίδης, Κυριάκος – Κισάμπατζακ – Παπαδόπουλος), αλλά αυτοί την αγνοούν επιδεικτικά και ο χαρακτηρισμός «παοτζής» γίνεται συνώνυμος του δωσίλογου.

Επίλογος

Με τη διάλυση των ανταρτικών ομάδων, η ΠΑΟ εκφυλίζεται και ουσιαστικά παύει να υπάρχει ως αντιστασιακή οργάνωση. Η Διοικούσα Επιτροπή της δεν έχει τα μέσα ή το κύρος να επιβάλει το οτιδήποτε στα μέλη της, τα οποία ακολουθούν το δικό τους δρόμο, ανάλογα με τις περιστάσεις ή τις προτιμήσεις του καθενός. Η βασική δραστηριότητα της οργάνωσης στη διάρκεια του 1944 είναι η «αποκάλυψη» εγγράφων που αποδεικνύουν διάφορες συμφωνίες του ΚΚΕ για ξεπούλημα της Μακεδονίας στους Βούλγαρους, τους Γερμανούς ή οποιονδήποτε άλλο ενδιαφέρεται. Τα πλαστογραφημένα όμως αυτά έγγραφα δεν πείθουν ούτε την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση, ούτε τις πολύ πιο έμπειρες βρετανικές υπηρεσίες.

Αρκετοί είναι αυτοί που φυγαδεύονται με τη βοήθεια των Βρετανών στη Μέση Ανατολή. Η αρχή γίνεται από το Σεπτέμβριο του 1943, όταν δηλαδή ήρθαν στην επιφάνεια αποδεικτικά στοιχεία για τη συνεργασία στελεχών της ΠΑΟ με τους Γερμανούς, με τις ομάδες που δρούσαν στη δυτική Μακεδονία (λ/γοί Γουλγουτζής και Σαρρής επικεφαλής).

Ένας σημαντικός αριθμός αξιωματικών και οπλιτών της ΠΑΟ επιλέγει να συνεχίσει τον αγώνα από τις τάξεις των άλλων αντιστασιακών οργανώσεων. Κάποιοι εντάσσονται στο ΕΑΜ έπειτα από δική τους (Μουστεράκης) ή όχι και τόσο δική τους (αιχμάλωτοι) επιλογή, ενώ οι περισσότεροι καταλήγουν στον Εθνικό Δημοκρατικό Ελληνικό Σύνδεσμο λόγω ιδεολογικής συγγένειας ή μετά από άστοχες ενέργειες του ΕΛΑΣ (π.χ. Μήτσου).

Τέλος ορισμένοι από τους αξιωματικούς με αρκετούς από τους οπλίτες της ΠΑΟ σχηματίζουν τον Εθνικό Ελληνικό Στρατό με αρχηγούς τους Κισάμπατζακ – Μιχάλαγα – Κωνσταντίνο Παπαδόπουλο. Ο ΕΕΣ αναλαμβάνει αποκλειστικά αντικομμουνιστική δράση κι έχει συνεχή συνεργασία και υπηρεσία υπό τις διαταγές των Γερμανών. Τον Ιούλιο του 1944 τμήματα του ΕΕΣ, μαζί με άλλα μέλη της ΠΑΟ εντάσσονται στην Ένωση Συμπολεμιστών Εθνικού Αγώνος του Αντώνη Φωστερίδη (Αντόν – Τσαούς), ενώ άλλα τίθενται υπό την προστασία του ΕΔΕΣ. Όσοι μένουν πίσω εξοντώνονται από τον ΕΛΑΣ σε μάχες που γίνονται στο Κιλκίς, στην Αγία Τριάδα Νιγρίτας και αλλού στις αρχές Νοεμβρίου 1944. Σημειωτέον ότι οι αιχμάλωτοι αυτών των συγκρούσεων εκτελέστηκαν με συνοπτικές διαδικασίες. Οι τελευταίοι που αναφέρονται ακόμα ως «παοτζήδες» είναι οι ομάδες του Μιχάλαγα, που έχουν περιοριστεί σε χωριά της Πτολεμαΐδας μετά τη μάχη της Κοζάνης (28 Οκτωβρίου ‘44). Αυτοί αποφεύγουν την παράδοση στον ΕΛΑΣ μετά από παρέμβαση Βρετανών αξιωματικών, αλλά θα χτυπηθούν άγρια αργότερα, όταν οι σχέσεις του ΕΑΜ με την κυβέρνηση και τους Βρετανούς θα εκτραχυνθούν.

Ήρωες ή προδότες;

Οι χαρακτηρισμοί «ήρωας» και «προδότης» δεν είναι τόσο αξιολογικοί, όσο ηθικολογικοί. Το να αποδόσει λοιπόν κανείς τέτοιους χαρακτηρισμούς στα αντικείμενα μιας ιστορικής έρευνας εξαρτάται αποκλειστικά από προσωπικές, εθνικές, ιδεολογικές κτλ. πεποιθήσεις. Επιπλέον, το ζήτημα της ΠΑΟ είναι τόσο περίπλοκο που η επιλογή είτε του ενός, είτε του άλλου χαρακτηρισμού μπορεί να στηριχθεί ή να απορριφθεί με πολλά επιχειρήματα. Πώς μπορείς να αποκαλέσεις προδοτική μια οργάνωση που προσπαθεί με κάθε μέσο να προστατέψει τον πληθυσμό της Μακεδονίας από τους Βούλγαρους; Πόσο ηρωική είναι μια οργάνωση που συστηματικά αρνείται να δράσει εναντίον των Γερμανών, ενώ ταυτόχρονα δεν έχει καμία αντίρρηση να σκοτώνει Έλληνες;

Για να καταλήξουμε σε κάποια συμπεράσματα, ας δούμε ποια ήταν τα πρόσωπα του δράματος και με τίνος ευθύνη κατέληξε η οργάνωση να κερδίσει τον τίτλο της δωσίλογης.

Ας ξεκινήσουμε με το ΕΑΜ. Το «φταίξιμό» του είναι η προσπάθεια μονοπώλησης της αντίστασης, η οποία εκφράστηκε με την αντιπαράθεση και τη σύγκρουση ενάντια σε όλες τις «ανταγωνιστικές» οργανώσεις. Δεν ήταν λίγες οι φορές που στελέχη της ΠΑΟ είχαν να διαλέξουν ανάμεσα στην εξόντωση ή τη συνεργασία με τους κατακτητές.

Οι Βρετανοί, προσπαθώντας να κρατήσουν λεπτές ισορροπίες, αρνήθηκαν να υποστηρίξουν και να εξοπλίσουν την ΠΑΟ ώστε να μπορέσει να αναπτυχθεί αυτόνομα. Από την άλλη όμως, δεν ήθελαν τη συγχώνευσή της με τον ΕΛΑΣ για να τη χρησιμοποιήσουν ως αντίβαρο στους κομμουνιστές μετά τη λήξη του πολέμου.

Οι Γερμανοί, αφού ξεσκέπασαν την οργάνωση από τα αρχικά στάδια της δημιουργίας της, αποφάσισαν να εκμεταλλευτούν την αντικομμουνιστική της ιδεολογία και να τη χρησιμοποιήσουν ως πιόνι εναντίον του ΕΑΜ. Σε μεγάλο βαθμό τα κατάφεραν, προσφέροντας στην ΠΑΟ είτε τη σιωπηρή ανοχή τους, είτε την έμπρακτη βοήθειά τους.

Τέλος, το μεγαλύτερο μερίδιο της ευθύνης φέρει η ίδια η ΠΑΟ. Παρέλειψε να διαχωρίσει σαφώς τη θέση της από τους «γερμανόδουλους αντικομουνιστές», οπότε ταυτίστηκε με το λόγο και τις απόψεις της δωσίλογης κυβέρνησης και των κατοχικών δυνάμεων. Τήρησε μια αλλοπρόσαλλη στάση απέναντι σε φίλους (οι «καλοί» Βρετανοί και Αμερικανοί που τους θέλουμε στο πλευρό μας και οι «κακοί» Ρώσοι που δεν τους θέλουμε) και εχθρούς (οι Βούλγαροι είναι δαίμονες της κολάσεως και που τους σκοτώνουμε χάρη τους κάνουμε, ενώ οι Γερμανοί που καίνε χωριά και σφάζουν αμάχους είναι κατά βάθος καλοί άνθρωποι και δεν τους πειράζουμε). Επέλεξε τη στρατηγική της μη ένοπλης δράσης, όταν οι άλλες οργανώσεις διεξήγαγαν μάχες με τους κατακτητές σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της χώρας και όταν τελικά βγήκε στο βουνό, φάνηκε σαν να το έκανε εναντίον του ΕΛΑΣ. Εκμεταλλεύτηκε την ανοχή των Γερμανών προκειμένου να ανατπτύξει τις δραστηριότητές της, αλλά συνειδητά και συστηματικά απέφυγε να τεθεί απέναντί τους, έστω φραστικά.

Η αλήθεια είναι ότι αντίθετα με άλλους, ως οργάνωση επίσημα και απροκάλυπτα η ΠΑΟ δεν συνεργάστηκε με τους Γερμανούς. Είναι όμως εξίσου αληθινό ότι τα περισσότερα από τα μέλη της το έπραξαν. Και τελικά, η ΠΑΟ δεν μπόρεσε ή δε θέλησε να κάνει απολύτως τίποτα προκειμένου να απαλλαχθεί από το στίγμα του δωσιλογισμού.

Πηγές

Αβέρωφ – Τοσίτσας, Ευάγγελος: Φωτιά και τσεκούρι! Ελλάς 1946 – 1949 και τα προηγηθέντα

Γρηγοριάδης, Φοίβος: Βρεταννοί, το αντάρτικο, απελευθέρωση

Δορδανάς, Στράτος: Αντίποινα των γερμανικών δυνάμεων κατοχής στη Μακεδονία (1941 – 1944)

Καλλιανιώτης, Αθανάσιος: Οι αρχές της αντίστασης στη Δυτική Μακεδονία (1941 – 1943)

Καλλιανιώτης, Αθανάσιος: Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία (1941 – 1946)

Κλόουζ, Ντέιβιντ (επιμέλεια): Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος 1943 – 1950. Μελέτες για την πόλωση

Φλάισερ, Χάγκεν: Στέμμα και Σβάστικα