Η ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ

αναδημοσίευση από: http://www.tanea.gr/default.asp?pid=30&ct=19&artid=44798&enthDate=17112007

Γράφει ο Σπυρίδων Σφέτας[1]

Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΕΜΦΥΛΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΜΙΑ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ

ΕΠΙΜ. Ι. ΜΟΥΡΕΛΟΣ- Ι. ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ

ΕΚΔ. ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ, 2007 ΣΕΛ. 225

ΤΑ ΔΡΑΜΑΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΑΠΟΤΕΛΕΣΑΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΑΜΦΙΛΕΓΟΜΕΝΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΕΡΜΗΝΕΙΩΝ ΚΑΙ ΕΝΤΟΝΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΑΝΤΙΠΑΡΑΘΕΣΕΩΝ ΓΙΑ ΔΕΚΑΕΤΙΕΣ ΟΛΟΚΛΗΡΕΣ. ΤΟ ΠΟΛΩΤΙΚΟ ΚΛΙΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΜΕΤΑ ΤΟ 1949, ΤΑ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΚΑΤΑΛΗΨΕΙΣ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ, ΚΑΙ ΚΥΡΙΩΣ Η ΑΔΥΝΑΜΙΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ ΣΕ ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠΗΓΕΣ, ΥΠΗΡΞΑΝ ΑΝΑΜΦΙΣΒΗΤΗΤΑ ΑΡΝΗΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΛΕΥΚΑΝΣΗ ΤΗΣ ΚΡΙΣΙΜΗΣ ΑΥΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ

Σήμερα, εξήντα χρόνια μετά την επίσημη έναρξη του Εμφυλίου- τον Δεκέμβριο του 1947, με τη δημιουργία χωριστής κυβέρνησης και την ταυτόχρονη θέση εκτός νόμου του ΚΚΕ- τα δραματικά γεγονότα εκείνης της περιόδου εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο αντικρουόμενων ιστοριογραφικών και ερμηνευτικών προσεγγίσεων. Χαρακτηριστικό δείγμα ο «Διάλογος για την Ιστορία» που φιλοξένησαν «ΤΑ ΝΕΑ» το 2004. Στην ίδια κατεύθυνση, αλλά σε σαφώς πιο ακαδημαϊκό επίπεδο, εντάσσεται και ο παρών τόμος , ο οποίος επιχειρεί επιπλέον μια σύνθεση των επιμέρους προσεγγίσεων και μια καταγραφή των ανοιχτών ερωτημάτων. Επισφραγίζει και συνοψίζει έτσι, την πλούσια βιβλιογραφία της τελευταίας 15ετίας κατά την οποία ο Εμφύλιος αποσύρθηκε επιτέλους από την πολιτική επικαιρότητα για να μεταφερθεί στο πεδίο της ιστορικής έρευνας. Πρόκειται για τον καρπό των εργασιών ενός διεθνούς επιστημονικού συμποσίου που διοργανώθηκε από τον τομέα Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας και Λαογραφίας του ΑΠΘ σε συνεργασία με το Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου (Θεσσαλονίκη, 12-14 Μαΐου 2006). Στο συνέδριο συμμετείχαν έγκριτοι και διεθνούς φήμης επιστήμονες από την Ελλάδα και το εξωτερικό.

Σχετικά με τα αίτια που οδήγησαν στην εμφύλια σύρραξη, βασική αιτία ήταν ο πολιτικός ανταγωνισμός και η δυσπιστία ανάμεσα στο ΕΑΜ και τις αγγλοελληνικές αρχές, πράγμα που κατέστησε τη Συμφωνία της Βάρκιζας άνευ περιεχομένου, υποστηρίζει ο Βασίλειος Κόντης στο άρθρο του. Και σημειώνει ότι η ηγεσία του ΚΚΕ δεν γνώριζε τη συμφωνία Τσώρτσιλ- Στάλιν του Οκτωβρίου του 1944 για να εκτιμήσει ρεαλιστικά τα δεδομένα και υπολόγιζε σε σοβιετική βοήθεια. Αλλά ο Στάλιν ήθελε απλά να εκμεταλλευθεί τον Εμφύλιο για προπαγανδιστικούς λόγους, εφόσον η Ελλάδα είχε ήδη εκχωρηθεί στη βρετανική σφαίρα επιρροής.

Απ΄ την πλευρά τους ο Ηλίας Νικολακόπουλος, ο Ευάνθης Χατζηβασιλείου και ο Θανάσης Σφήκας αμφισβητούν με τις προσεγγίσεις τους τον μύθο των τριών γύρων και παρουσιάζουν τον Εμφύλιο ως αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης ενδογενών και εξωγενών παραγόντων. Στα άρθρα τους επισημαίνουν ειδικότερα την ανάγκη ερμηνευτικής προσέγγισης του Εμφυλίου σε τοπικό, ευρύτερο περιφερειακό και διεθνές επίπεδο. Πρέπει, υποστηρίζουν, να λαμβάνονται υπόψη η τρομοκρατία στην ύπαιθρο, ο καταλυτικός ρόλος του Ζαχαριάδη στη λήψη των οριστικών αποφάσεων, η βοήθεια από τα γειτονικά κομμουνιστικά βαλκανικά κράτη και κυρίως ο Ψυχρός Πόλεμος.

Η βαλκανική διάσταση

Οι βαλκανικές διαστάσεις του Εμφυλίου εξετάζονται στα άρθρα του Σταύρου Ντάγιου, του Μίλαν Ρίστοβιτς, του Τοντόρ Τσεπρεγκάνωφ και της Λιλιάνας Πάνοφσκα. Ο Ντάγιος αναφέρεται ειδικότερα στον αλβανικό παράγοντα κατά την τελευταία φάση του Εμφυλίου. Μετά τη ρήξη του Τίτο με τον Στάλιν, η Αλβανία προσέλαβε ιδιαίτερη σημασία για τους Σοβιετικούς. Υπήρχε ο κίνδυνος εισβολής του ελληνικού στρατού στη μη διεθνώς ακόμα αναγνωρισμένη Αλβανία, την οποία η Σοβιετική Ένωση δεν θα μπορούσε να υπερασπιστεί. Υπήρξε ίσως και αυτός ένας λόγος που ο Στάλιν συναίνεσε στην παύση του Εμφυλίου τον Απρίλιο του 1949. Στο εύρος της γιουγκοσλαβικής βοήθειας αναφέρεται με τη σειρά του ο Μίλαν Ρίστοβιτς. Από τη λεπτομερή εξιστόρησή του γίνεται φανερό πως ο παράγοντας της Τιτοϊκής Γιουγκοσλαβίας αποτέλεσε τον καταλύτη των εξελίξεων του ελληνικού εμφυλίου πολέμου. Η γιουγκοσλαβική βοήθεια επέτρεψε τη γενίκευση των συγκρούσεων, αλλά και η σταδιακή διακοπή της, μετά το καλοκαίρι του 1948, επιτάχυνε τη διαφαινόμενη ήττα του ΚΚΕ. Αντίθετα τέλος απ΄ ό,τι υποστηριζόταν στο παρελθόν από τη σλαβομακεδονική ιστοριογραφία, ο Τοντόρ Τσεπρεγκάνωφ και η Λιλιάνα Πάνοφσκα επισημαίνουν ότι για τους Σλαβομακεδόνες ακτιβιστές του ΝΟΦ, ο ελληνικός εμφύλιος υπήρξε ένας αγώνας για αυτοδιάθεση και ενοποίηση της «Μακεδονίας του Αιγαίου» με την ενδοχώρα της, τη νεότευκτη «Λαϊκή Δημοκρατία της Μακεδονίας», και όχι απλά μια ένοπλη διεκδίκηση ισοτιμίας και μειονοτικών δικαιωμάτων.

Το συμπέρασμα

Η δράση εξάλλου των μαχητών του Δημοκρατικού Στρατού δεν ήταν (όπως πολλές φορές είχε χαρακτηριστεί) δράση «ενόπλων που διαπράττουν εγκλήματα του ποινικού δικαίου». Αυτό τονίζει ο Νίκος Ζάικος. Για να χαρακτηρισθούν, σημειώνει, οι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού ως εμπόλεμα μέρη θα έπρεπε να είχαν οργανωμένο τακτικό στρατό, σταθερή κυβέρνηση και ξεχωριστή εδαφική επικράτεια. Όπως είναι γνωστό, αυτοί ήταν οι άμεσοι στόχοι του ΚΚΕ σύμφωνα με τις αποφάσεις της Τρίτης Ολομέλειας και το σχέδιο Λίμνες (Σεπτέμβριος 1947). Ωστόσο, παρά το ότι οι στόχοι δεν επιτεύχθηκαν, τα αυστηρά μέτρα που οι ελληνικές κυβερνήσεις θέσπισαν από την αρχή των εχθροπραξιών αποκαλύπτουν ότι στην Ελλάδα ίσχυσε ένα νομικό καθεστώς που παρουσίαζε πολλά κοινά χαρακτηριστικά με το νομικό καθεστώς των κρατών που τελούν σε εμπόλεμη κατάσταση.

Όσο για το πώς επιβίωσαν οι θεσμοί της ΕΑΜοκρατίας στις περιοχές που ήλεγχε ο Δημοκρατικός Στρατός, αυτό είναι ένα ζήτημα που εξετάζει ο Νίκος Μαραντζίδης, σημειώνοντας μεταξύ άλλων ότι το ΚΚΕ έδινε μια πρωτόλεια μορφή της «λαοκρατίας» της Λαϊκής Δημοκρατίας, για την οποία αγωνιζόταν.

Η ΕΡΕΥΝΑ ΕΧΕΙ ΠΛΕΟΝ ΔΙΕΥΡΥΝΘΕΙ

Είναι γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια το ενδιαφέρον του ελληνικού αναγνωστικού κοινού για τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο είναι αυξημένο και ότι η έρευνα ιδίως μετά το 1989 έχει διευρυνθεί τόσο με τη χρήση αρχειακών πηγών όσο και με τη συνδρομή της πολιτικής επιστήμης, της προφορικής ιστορίας και της κοινωνικής ανθρωπολογίας. Αυτό το θέμα αναπτύσσουν στο τελευταίο άρθρο του τόμου ο Ιάκωβος Μιχαηλίδης και ο Στράτος Δορδανάς σχολιάζοντας τη βιβλιογραφική παραγωγή για τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο. Ο αναγνώστης θα μπορέσει άλλωστε να πάρει μια επιπλέον γεύση από τις σχετικές συζητήσεις που ανάβουν, παρακολουθώντας στις τελευταίες σελίδες τα όσα ειπώθηκαν στη συζήτηση στρογγύλης τραπέζης με την αξιοσημείωτη συμμετοχή του κοινού.

Φυσικά, το ζήτημα του ελληνικού εμφυλίου δεν εξαντλείται. Είναι βέβαιο ότι νέες απόψεις θα διατυπωθούν ή θα αναθεωρηθούν, όταν και άλλα στοιχεία θα αξιοποιηθούν, όπως για παράδειγμα τα σοβιετικά αρχεία ή το προσωπικό αρχείο του Νίκου Ζαχαριάδη.



[1] Ο Σπυρίδων Σφέτας είναι επίκουρος καθηγητής Βαλκανικής Ιστορίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης