Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΛΗΘΕΙΑ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥΠΛΟΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΠΛΕΥΡΗ

αναδημοσίευση από: http://www.avgi.gr/ArticleActionshow.action?articleID=514881

Συνέντευξη στην ΠΟΛΥ ΚΡΗΜΝΙΩΤΗ

Παιδιά ξυπόλητα, πανέξυπνα βλέμματα, παιχνιδιάρικα ή γεμάτα παράπονο, μικρές κοπέλες στα στρατόπεδα “κομμουνιστοσυμμοριτών” του Γενικού Επιτελείου Στρατού, καμιόνια με πτώματα, αποστεωμένοι άνθρωποι... Ναι εκτός από πολεμικά γεγονότα και πολιτικές αποφάσεις στον εμφύλιο υπήρχαν και οι άνθρωποι. Πέρα από γκρεμισμένα κτίσματα και σπίτια υπήρχαν τσακισμένες ζωές. Αυτή λοιπόν την άλλη πτυχή του ελληνικού εμφυλίου την άμεσα συναρτώμενη με την κοινωνία και τις ζωές των ανθρώπων, στην οποία τα τελευταία μόλις χρόνια άρχισε να επικεντρώνεται η ιστοριογραφική έρευνα, αναδεικνύει το βιβλίο της ιστορικού Τασούλας ΒερβενιώτηΑναπαραστάσεις της Ιστορίας. Η δεκαετία του 1940 μέσα από τα αρχεία του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού (εκδ. Μέλισσα).

Καρπός πολυετούς μελέτης το βιβλίο προέκυψε από την έρευνα των δύο αρχείων, ιστορικού και φωτογραφικού, του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, απ' το οποίο έρχονται για πρώτη φορά στο φως και φωτογραφικά ντοκουμέντα της τραγικής αυτής περιόδου αναδεικνύοντας τις πολυεπίπεδες επιπτώσεις του εμφυλίου στην ελληνική κοινωνία. Ωστόσο η ιστορικός δεν περιορίστηκε στην παρουσίαση των φωτογραφικών ντοκουμέντων. Τουναντίον. Όπως εύστοχα επισημαίνει ο ιστορικός Σπύρος Ασδραχάς στο εισαγωγικό του κείμενο, “δίνεται το ιστορικό πλαίσιο της φωτογραφικής αποτύπωσης” το οποίο “στηρίζεται “σε ουσιαστικά βιβλιογραφικά δεδομένα, δηλαδή σε μια δόκιμη ιστοριογραφία”. Έρχονται στο φως δηλαδή πολλά που δεν γνωρίζαμε για την οργάνωση των στρατοπέδων της Μακρονήσου, για τις συνθήκες των φυλακών, για τους ανταρτόπληκτους, για τον επαναπατρισμό των “ελληνόπουλων”, για τα παιδιά. Στοιχειοθετείται δηλαδή “μια 'προσωπογραφία'. Η προσωπογραφία της πείνας, της καταστροφής, κυρίως του θανάτου, της εξασθένησης των ανθρώπων, της καρτερίας αλλά και των αντιστάσεων” όπως την ορίζει ο Σπύρος Ασδραχάς. Για όλα αυτά μας μιλά η ιστορικός Τασούλα Βερβενιώτη.

* Γιατί ονομάσατε το βιβλίο «αναπαραστάσεις» της Ιστορίας. Δεν είναι κάτι διαφορετικό από την Ιστορία;

Η πραγματικότητα είναι και πολύπλοκη και πολύπλευρη. Και αυτός που λέει ότι μπορεί να την απεικονίσει «όπως πραγματικά συνέβη», ισχυρίζεται ότι θα πράξει το αδύνατο. Τα αρχεία του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, μιας Μη Κυβερνητικής Οργάνωσης Κοινωνικής Αλληλεγγύης, περιέχουν μια συγκεκριμένη οπτική. Το θετικό για την Ιστορία είναι ότι ο εκπρόσωπος του ΔΕΣ στην Ελλάδα είχε τη δυνατότητα, τον Δεκέμβρη του 1944, να επικοινωνεί και με τις δύο πλευρές. Επιπλέον οι συντάκτες των Εκθέσεων ήταν άτομα με διαφορετικές προσωπικότητες και απόψεις. Ο Αντριάν Λαμπέρ ήταν παντρεμένος με Ελληνίδα, η οποία είχε καλές σχέσεις με κάποιες από τις Εντεταλμένες Κυρίες του Εράνου της Βασίλισσας. Είχε όμως και προσωπική επικοινωνία με τον Αλκιβιάδη Λούλη, μέλος της Κ.Ε. του ΕΑΜ, συζητούσε με τους στρατηγούς του ΕΛΑΣ Σαράφη και Μάντακα. Ο Ζερμαίν Κολλαντόν, από την άλλη, θαύμαζε τους πολιτικούς εξόριστους του Άη Στράτη, έμεινε στο Τρίκερι τέσσερις μέρες και γεύτηκε το φαΐ των εξορίστων γυναικών και στη διάρκεια της χούντας επέστρεψε στην Ελλάδα, πήγε στη Γυάρο και δημοσίευσε, το 1967, την Έκθεσή του για τις συνθήκες κράτησής τους. Με αυτό το σκεπτικό τα αρχεία του ΔΕΣ μας παρέχουν πολύτιμες ιστορικές αναπαραστάσεις.

* Τι το καινούργιο προσκομίζουν στην ιστοριογραφία για τη δεκαετία του '40 τα συγκεκριμένα αρχεία;

Και τα δύο αρχεία, το ιστορικό και το φωτογραφικό, μας παρέχουν πολλά καινούρια στοιχεία. Για πρώτη φορά δημοσιεύονται φωτογραφίες του Αριστείδη Κουτσουμάρη, ο οποίος στη διάρκεια της κατοχής με τη συνδρομή του Αλέξανδρου Ζάννα αποτύπωσε την κατάσταση της πείνας και του θανάτου στην Αθήνα, έστειλε τις φωτογραφίες στο ΔΕΣ οι οποίες δημοσιοποιήθηκαν, με αποτέλεσμα να γίνει μερική άρση του αποκλεισμού από τους Άγγλους, να έρθουν τρόφιμα και να σταματήσει ο λιμός. Για πρώτη φορά έχουμε φωτογραφίες από το στρατόπεδο του ΕΑΜ-ΚΚΕ στη Λαζαρίνα Τρικάλων. Για πρώτη φορά έχουμε φωτογραφίες και Εκθέσεις για τα στρατόπεδα του ΓΕΣ, το δε στρατόπεδο της Άσσου στην Πελοπόννησο μας ήταν εντελώς άγνωστο. Για πρώτη φορά επίσης δημοσιεύονται οι Εκθέσεις και φωτογραφικό υλικό για τους έξι πρώτους επαναπατρισμούς των παιδιών από τη Γιουγκοσλαβία. Είναι επίσης εξαιρετικά ενδιαφέρον ότι μέσα από τα αρχεία του ΔΕΣ αναδείχτηκε τόσο έντονα η συμμετοχή των ανηλίκων στον Ελληνικό Εμφύλιο και εκτός από τα στοιχεία που μας παρέχουν οι Εκθέσεις έχουμε και τις φωτογραφίες τους.

* Τι σας έκανε ιδιαίτερη εντύπωση όταν βρεθήκατε μπροστά σ’ αυτό το υλικό;

Για έναν ιστορικό η «ανακάλυψη» ενός τέτοιου αρχείου αποτελεί μια στιγμή μεγάλης χαράς. Ήταν μια πραγματική αποκάλυψη, όταν ο υπεύθυνος του Ιστορικού Αρχείου του ΔΕΣ, με προθυμία άγνωστη για τα ελληνικά δεδομένα, έφερε τους 14 τόμους με τις Εκθέσεις των εκπροσώπων του ΔΕΣ στους χώρους εγκλεισμού της εμφυλιοπολεμικής Ελλάδας, οι οποίες συνοδεύονταν από φωτογραφίες. Ο ΔΕΣ είχε παίξει σημαντικό ρόλο στη διάρκεια της κατοχής για τον επισιτισμό του ελληνικού λαού. Το 1947, σε συμφωνία με την κυβέρνηση της Αθήνας, είχε αναλάβει τη «βοήθεια» προς τους κρατούμενους του ελληνικού εμφυλίου. Και το 1948 ο ΟΗΕ, μετά από ομόφωνα ψηφίσματα, παρόλο τον Ψυχρό Πόλεμο, του είχε αναθέσει τις διαπραγματεύσεις για τον επαναπατρισμό των παιδιών στην Ελλάδα. Είχα στα χέρια μου ένα πρωτογενές ανεξερεύνητο υλικό το οποίο άνοιγε νέους δρόμους στην έρευνα, μέσα από την οπτική τυπικά ουδέτερων παρατηρητών.

* Αυτή η «τυπική» ουδετερότητα στην οποία αναφέρεστε συμβάλλει σε μια διαφορετική πρόσληψη του Εμφυλίου σήμερα;

Δουλεύοντας με τα αρχεία του Εμφυλίου ο ιστορικός έχει την αίσθηση ότι βρίσκεται πάνω σε κινούμενη άμμο. Δεν είναι εύκολο να ξέρουμε εάν μια διαταγή που βγήκε από το Γενικό Αρχηγείο του Δημοκρατικού Στρατού έφτασε ή υλοποιήθηκε στη Ρούμελη ή στη Θράκη. Εάν και κατά πόσον τα στοιχεία που δίνονται στον απολογισμό του έργου του Εράνου της Βασίλισσας αντιστοιχούν στην πραγματικότητα ή τα νούμερα είναι αλλοιωμένα. Τα Αρχεία του ΔΕΣ μας επιτρέπουν να διασταυρώσουμε τα στοιχεία που ήδη γνωρίζαμε και έχουν το πλεονέκτημα ότι οι Εκθέσεις συντάσσονται από ανθρώπους που δεν είναι άμεσα εμπλεκόμενοι, παρ’ όλο που σ’ έναν εμφύλιο δεν υπάρχει ουδετερότητα. Επιπλέον, οι εκπρόσωποι του ΔΕΣ στην Ελλάδα αναφέρονται στους ανωτέρους τους που βρίσκονται στη Γενεύη. Εξάλλου κάποιες από τις Εκθέσεις χαρακτηρίζονται ως «άκρως εμπιστευτικές» που σημαίνει ότι περιείχαν μη ανακοινώσιμα -για τότε- στοιχεία.

* Μέχρι τώρα οι εικόνες που έχουμε από τον εμφύλιο αφορούν σχεδόν αποκλειστικά το στρατιωτικό σκέλος των γεγονότων. Υπήρχαν όμως άνθρωποι σ’ αυτό τον πόλεμο, και το βιβλίο σ’ αυτούς επικεντρώνεται. Ήρθε η ώρα να μιλήσουμε και για τις κοινωνικές συνέπειες του εμφυλίου;

Η ιστορική έρευνα εξαρτάται από τα αρχεία. Μέχρι τη δεκαετία του 1980, τα προσβάσιμα αρχεία για τον ελληνικό εμφύλιο, αγγλικά και αμερικανικά, την προσανατόλισαν στην πολιτική και διπλωματική ιστορία. Λίγο πριν τελειώσει ο 20ός αιώνας, το 1998, η Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού του ΓΕΣ εξέδωσε 16 τόμους με αρχειακό υλικό και λίγο αργότερα το ΚΚΕ εξέδωσε και ψηφιοποίησε τα έντυπα του Δημοκρατικού Στρατού. Η έρευνα τότε στράφηκε προς το στρατιωτικό σκέλος. Από τα μέσα της δεκαετίας του ’90 όμως είχε ξεκινήσει, αρχικά κάπως δειλά, μια αναζήτηση για τις κοινωνικές συνιστώσες του εμφυλίου, η οποία βρίσκεται σε εξέλιξη. Για τους πρόσφυγες του εμφυλίου, τους γνωστούς ως «ανταρτόπληκτους», οι οποίοι αποτελούσαν το 10% του ελληνικού πληθυσμού (750.000) ελάχιστα γνωρίζουμε. Στο βιβλίο αυτό, εκτός από τα νέα δεδομένα, οι φωτογραφίες μιλούν ανάγλυφα για τις συνθήκες διαβίωσης τους.

* Ένα μεγάλο μέρος του βιβλίου αναφέρεται στα παιδιά. Τι δεν ξέραμε ως τώρα;

Την τόσο μεγάλη συμμετοχή των ανηλίκων και των παιδιών στον εμφύλιο. Ότι υπήρχε φυλακή για παιδιά ηλικίας 3 ως 12 χρόνων. Ότι τα ανήλικα της Μακρονήσου παραλίγο να τινάξουν το αναμορφωτικό σύστημα στον αέρα με μια ομαδική απόπειρα αυτοκτονίας. Ότι υπήρχαν τόσοι πολλοί δεκατετράχρονοι ισοβίτες. Όπως και το θέμα των Παιδοπόλεων και του επαναπατρισμού των παιδιών από τη Γιουγκοσλαβία και τόσα άλλα. Το τελευταίο μέρος του βιβλίου αναφέρεται σε ένα ταξίδι που έκανε ο Α. Λαμπέρ, τον Ιούνιο του 1951, στις Πρέσπες, για να διαπιστώσει εάν τα επαναπατρισμένα παιδιά προσαρμόστηκαν στις νέες συνθήκες. Ο Επίλογος είναι ένα ταξίδι που κάναμε μαζί με την Αμερικανίδα ανθρωπολόγο Laurie Hart, τον Ιούνιο του 2009, στα βήματα του Α. Λαμπέρ και το βιβλίο τελειώνει με τη μαρτυρία ενός από τα τότε παιδιά που είχε φωτογραφίσει ο Λαμπέρ και το οποίο συναντήσαμε και εμείς.

* Σήμερα βλέπουμε να αναθερμαίνεται το ενδιαφέρον για τον εμφύλιο. Πού το αποδίδετε;

Δύο είναι οι βασικοί παράγοντες, κατά τη γνώμη μου. Μια ιστορική περίοδος και μάλιστα τόσο δραματική και τραυματική ήθελε τον χρόνο της για να μελετηθεί. Επιπλέον ο εμφύλιος ήταν μία περίοδος βαθιάς πολιτικής και κοινωνικής κρίσης και ως προς αυτό έχει κοινά στοιχεία με την εποχή μας. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι στις περιόδους κοινωνικών κρίσεων οι ανήλικοι, όπως στον εμφύλιο κι όπως και πέρσι τον Δεκέμβρη, εμφανίζονται πρωταγωνιστικά στο ιστορικό προσκήνιο.