Συνέδριο ιστορικών φωτίζει τις κοινωνικές και ιδεολογικές ανακατατάξεις της εποχής

1940: το ποτάμι του αίματος μεταμόρφωσε την Ελλάδα

Οι ιστορικοί, χωρίς τα εμφυλιακά βάρη, αναλύουν τις δραματικές αλλαγές που έφερε η Κατοχή και ο Εμφύλιος στην κοινωνία

ΡΕΠΟΡΤΑΖ: ΜΑΝΩΛΗΣ ΠΙΜΠΛΗΣ

αναδημοσίευση από: http://www.tanea.gr/default.asp?pid=2&ct=1&artId=4555563
ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ: Σάββατο 16 Ιανουαρίου 2010

Η δεκαετία του ΄40 άλλαξε εντελώς την ελληνική κοινωνία, υποστηρίζουν ιστορικοί και βάζουν για πρώτη φορά στο μικροσκόπιο της έρευνας τη δράση της ΟΠΛΑ, της ένοπλης οργάνωσης του ΚΚΕ που έδρασε στην Αθήνα κατά την πρώτη φάση του Εμφυλίου.
Εβδομήντα χρόνια συμπληρώνονται φέτος από τη βίαιη είσοδο της Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την έναρξη μιας δεκαετίας που έφερε τα πάνω κάτω σε όλους τους τομείς της πολιτικής και κοινωνικής ζωής. «Είναι μια δεκαετία ρήξεων σε πολλά επίπεδα», λέει στα «ΝΕΑ» ο ιστορικός Πολυμέρης Βόγλης, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και από τους βασικούς οργανωτές του συνεδρίου «Δεκαετία 1940: η εποχή των ρήξεων» που διεξάγεται σήμερα και αύριο στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
«Επήλθαν μεγάλες οικονομικές ανακατατάξεις: εκπτώχευση κοινωνικών στρωμάτων, ανάδυση νέων, μαυραγοριτών κυρίως, που συγκέντρωσαν πλούτο στα χρόνια της Κατοχής. Στις οικονομικές μεταβολές θα πρέπει να προσθέσουμε την εξάρτηση από την ξένη βοήθεια: επισιτιστική στην αρχή, καθαρά οικονομική στη διάρκεια του Εμφυλίου».
Οι οικονομικές, όμως, δεν ήταν οι μόνες αλλαγές που έφερε η κρίσιμη αυτή δεκαετία. «Σε ιδεολογικό επίπεδο, έχουμε τη μεγάλη ισχυροποίηση του ΚΚΕ που χαρακτηρίζει πλέον τη μεταπολεμική Ελλάδα. Πριν τον πόλεμο είχε δύναμη, σχετικά όμως μικρή. Το 1936 είχε πάρει 5,5% στις εκλογές, ενώ η μεγαλύτερη επιτυχία του ήταν έναν χρόνο πριν, που έλαβε 10% των ψήφων αλλά με αποχή των βενιζελικών. Από τα 15.000 μέλη όμως που είχε το 1936, βρέθηκε το 1944 να διαθέτει 400.000! Κι ενώ διαλύθηκε από τον Μεταξά μέσω συλλήψεων και διώξεων το 1936, στο τέλος του πολέμου το ΚΚΕ ήταν, από άποψη μελών, το ισχυρότερο κόμμα στην ελληνική πολιτική ζωή. Η βαθιά αυτή πολιτική αλλαγή που έφερε η δεκαετία αποτυπώνεται και στη μεταβολή του διπόλου διεκδίκησης εξουσίας. Από το σχήμα βενιζελικοί- αντιβενιζελικοί (ή μοναρχικοί), περνάμε στο δίπολο ΑριστεράΔεξιά».
Τα Δεκεμβριανά. Πότε, όμως, το ΚΚΕ εμφανίζει να έχει βλέψεις για την εξουσία; «Αυτό είναι ένα ζήτημα που συζητιέται από τη λήξη του πολέμου μέχρι σήμερα. Είναι δεδομένο ότι το 1944 όλοι, ΕΑΜ, σύμμαχοι, εξόριστη κυβέρνηση, ενδιαφέρονται για την επόμενη μέρα. Το θέμα όμως είναι οι προθέσεις. Βρετανοί και εξόριστη κυβέρνηση φοβούνται κομματικό πραξικόπημα από το ΚΚΕ. Στα Δεκεμβριανά θεωρούν ότι επαληθεύονται οι φόβοι τους. Προσωπικά θεωρώ ότι αν ήθελε πραξικόπημα, θα μπορούσε να το επιχειρήσει τον Οκτώβριο του ΄44 στην απελευθέρωση, και ότι διαφορετικά δεν θα είχε λόγο να συμμετάσχει στην κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου. Τα Δεκεμβριανά θα πρέπει κανείς να τα δει στο πλαίσιο του τι είχε συμβεί στην πόλη της Αθήνας το 1944. Υπάρχει πολύ αίμα και πόλωση στους δρόμους».
Η χειραφέτηση των γυναικών και των νέων
«Η ριζοσπαστικοποίηση που έφερε η Κατοχή οδήγησε στην εμφάνιση νέων κοινωνικών ομάδων που δεν συμμετείχαν πριν στην κοινωνική και πολιτική ζωή: της νεολαίας και των γυναικών», διαπιστώνει ο Πολυμέρης Βόγλης. Οι γυναίκες κινητοποιούνται αρχικά για την αρωγή ανθρώπων που υποφέρουν από την πείνα. Αργότερα, πολλές εντάσσονται στο ΕΑΜ και το ΚΚΕ σε ρυθμούς που δεν έχουμε ξαναδεί και σε εποχές που δεν είχαν καν δικαίωμα ψήφου. Αυτά αφορούν και στην ύπαιθρο, κάτι που αποτελεί μεγάλη αλλαγή αν αναλογιστεί κανείς τη θέση της γυναίκας στην ελληνική επαρχία τότε. Αλλαγή υπήρξε και ως προς τις κινητοποιήσεις των νέων, καθώς η ΕΠΟΝ ήταν η πιο μαζική οργάνωση του ΕΑΜ με διασπορά σε όλη την Ελλάδα». Τι έφερε όμως αυτή τη ριζοσπαστικοποίηση; «Η κατάρρευση του κρατικού μηχανισμού, η απουσία των αστικών κομμάτων δημιούργησε, όσο παράδοξο και αν ακούγεται αυτό, ένα νέο χώρο ελευθερίας», εξηγεί. «Έγιναν πολλοί πειραματισμοί (λαϊκή εξουσία, λαϊκή δικαιοσύνη) και δόθηκε η ευκαιρία σε ομάδες που βρίσκονταν στο πολιτικό περιθώριο να διεκδικήσουν ρόλο. Αυτό άλλαξε συνειδήσεις. Η Κατοχή έβγαλε στην επιφάνεια με εκρηκτικό τρόπο κοινωνικές αντιθέσεις που προϋπήρχαν στον Μεσοπόλεμο. Η αλλαγή που κυοφορούνταν τότε με κοινωνικές εκρήξεις της δεκαετίας του ΄30-αποκορύφωμα η Πρωτομαγιά της Θεσσαλονίκης- ανεστάλη βίαια το ΄36 με τη δικτατορία Μεταξά. Όταν πια οι εξελίξεις ξεπαγώνουν, η Ελλάδα είναι πολύ διαφορετική. Η Ελλάδα του 1944 μικρή σχέση έχει με την Ελλάδα του 1936. Είναι χαρακτηριστικό ότι ενώ ο Βενιζέλος, λίγο πριν πεθάνει, το 1936, αναγνώρισε τη βασιλευομένη δημοκρατία, το ΄44 ένα μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας δηλώνει αντιμοναρχικό. Αυτό, λόγω και της εμπλοκής του Γεωργίου στη δικτατορία Μεταξά».
Οι Σλαβομακεδόνες. «Η Κατοχή έφερε στην επιφάνεια και το ζήτημα των Σλαβομακεδόνων, που είναι ιδιαίτερα σύνθετο», εξηγεί ο Πολυμέρης Βόγλης. «Πρόκειται για μια μειονότητα ιδιαίτερα καταπιεσμένη ώς τότε από την εξουσία που πλέον εμφανίζεται δυναμικά και με πολλά πρόσωπα. Στα χρόνια της Κατοχής τής δίνεται η δυνατότητα έκφρασης που είχε στερηθεί. Και εμφανίζονται τρεις παίκτες που προσπαθούν να την προσεταιριστούν: οι κατοχικές βουλγαρικές δυνάμεις, οι Σλαβομακεδόνες της Γιουγκοσλαβίας και ο ΕΛΑΣ».
Ο άγνωστος πόλεμος πριν από τα Δεκεμβριανά
«Στο δεύτερο μισό του 1944, η Αθήνα είχε γίνει πραγματικό Σικάγο», λέει στα «ΝΕΑ» ο ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός. «Ο ίδιος ο συνταγματάρχης Γρίβας, αρχηγός της Χ, περιγράφει πώς μία μέρα πριν από την απελευθέρωση, στις 11 Οκτωβρίου 1944, και ενώ πήγαινε από την υπηρεσία του στην Κριεζώτου στο σπίτι του στο Θησείο, στο άγαλμα του Μακρυγιάννη βγήκε ξαφνικά μια ομάδα 20 Γερμανών και γάζωσαν το αυτοκίνητό του με αυτόματα. Ο οδηγός του φώναξε “μας επιτίθενται Γερμανοί” και αυτός απάντησε “δεν είναι Γερμανοί, μην είσαι βλάκας” και ανταπέδωσε τα πυρά».
Για την ΟΠΛΑ (Οργάνωση Περιφρούρησης Λαϊκού Αγώνα), την ένοπλη οργάνωση του ΚΚΕ που έδρασε στην Αθήνα και στην οποία ανήκαν οι 20 «Γερμανοί», δεν έχει γραφεί καμία επιστημονική έρευνα ώς τώρα. Ο πρώτος, όπως παραδέχονται γνωστοί ιστορικοί, που ασχολήθηκε συστηματικά και με επιτυχία με το θέμα είναι ο νεαρός ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός, μέλος της οργανωτικής επιτροπής του συνεδρίου «Δεκαετία 1940: Η εποχή των ρήξεων», στο οποίο πρόκειται να ανακοινώσει συμπεράσματα της έρευνάς του: πήρε 65 συνεντεύξεις για το θέμα, μελέτησε αρχεία δικαστηρίων, στρατού και ληξιαρχείων.
«Το 1941-42 το ΚΚΕ αναδιοργανώνεται», λέει. Το ΄43 είναι το έτος των μεγάλων διαδηλώσεων. Στην αρχή τούς αφήνουν, ήδη όμως σε μεγάλη διαδήλωση στις 22 Ιουλίου ΄43 υπάρχουν 5-6 νεκροί και 70 περίπου τραυματίες από πυρά Γερμανών, Ιταλών αλλά και Ελλήνων χωροφυλάκων. Μετά τους πυροβολισμούς του Ιουλίου, ο παράνομος Τύπος του ΚΚΕ αλλάζει στάση. Εκτός από τους χαρακτηρισμούς (βρωμόσκυλα αστυνομικοί, προδότες κ.λπ.), αναφέρει αστυνομικούς που θεωρεί προδότες ονομαστικά, μαζί με την υπηρεσία που υπηρετεί ο καθένας. Αργότερα η παράνομη εφημερίδα “Κατηγορώ” είχε μόνο ονόματα και στοιχεία αστυνομικών και ταγματασφαλιτών, θέλοντας να δείξει ότι η ΟΠΛΑ σκοτώνει με αιτία. Τον Αύγουστο του ΄44, όταν η κλιμάκωση έχει πια κορυφωθεί, έχουμε σε Αθήνα και Πειραιά τουλάχιστον 400 νεκρούς σε έναν μήνα και από τις δύο πλευρές.
Η ΟΠΛΑ, λέει ο Ιάσονας Χανδρινός, ξεκίνησε ως δίκτυο πληροφοριών που διείσδυσε με επιτυχία στις γραμμές του αντιπάλου- τα στελέχη αυτά ήταν η λεγόμενη Φράξια. Στέλεχός της έφτασε να γίνει δεξί χέρι του Γρίβα και δεν τον κατάλαβαν παρά μόνο την πρώτη μέρα των Δεκεμβριανών, όταν δεν είχε πια λόγο να κρυφτεί.
Ο αρχηγός και ο θρύλος. Επικεφαλής της ΟΠΛΑ έχρισε το Κόμμα τον Στέργιο Αναστασιάδη. Τον έφεραν από την Κρήτη το 1943 μέσα σε γερμανικό αεροσκάφος, ντυμένο μαυραγορίτη (τραγιάσκα, ταγάρι κ.λπ.). Είχαν μόλις επιτραπεί οι ανταλλαγές προϊόντων με την Κρήτη που είχε πολύ λάδι αλλά καθόλου σιτάρι.
Ένα πρόσωπο που έγινε θρύλος ήταν ο Στέλιος Καρδάρας. Έγραψε τραγούδι γι΄ αυτόν ο Μιχάλης Γενίτσαρης. Σύμφωνα με μέλος της ΟΠΛΑ, «ο Στελάρας ήταν ένας 18χρονος σαλταδόρος που όταν άρχισαν τα μπαμ μπουμ ήρθε ξυπόλητος λέγοντας “θέλω κι εγώ να πυροβολήσω”. Έφερε και την ομάδα του των σαλταδόρων. Τους πήραμε όλους στην ΟΠΛΑ». Τελικά τον σκότωσαν.

Η ΟΠΛΑ ξεκίνησε ως δίκτυο συλλογής πληροφοριών και εξελίχθηκε σε εκτελεστικό βραχίονα

Η κινηματογραφική εκτέλεση του Σήφη Βαρδινογιάννη
Ηπιο θεαματική εκτέλεση της ΟΠΛΑ έγινε στον Πειραιά και είχε θύμα τον Σήφη Βαρδινογιάννη, γιατρό, πρόεδρο της Ένωσης Κρητών Πειραιά αλλά και αρχηγό του ΕΔΕΣ Πειραιά. «Ο Σήφης Βαρδινογιάννης ήταν φανατικός βενιζελικός, μισούσε δε το ίδιο και τους κομμουνιστές και τον βασιλιά», λέει ο Ιάσονας Χανδρινός. «Οπλοφορούσε πάντα, είχε μάλιστα στο παρελθόν καταδικαστεί για φόνο στο πλαίσιο πολιτικών ερίδων. Φυλασσόταν καλά από Κρητικούς συντρόφους του. Την εκτέλεσή του μου την αφηγήθηκε ο Κοκκινιώτης μπαρμπα- Θόδωρος, που μετείχε σε αυτήν και στον οποίο με παρέπεμπαν όλοι όσους ρωτούσα για τη δράση της ΟΠΛΑ στην περιοχή - «σ΄ αυτόν να πας, αυτός τα έχει κάνει όλα». Ντύθηκαν όλοι Γερμανοί, όλη η ΟΠΛΑ Κοκκινιάς. Έβαλαν στολές στρατονομίας, της Feldgendarmerie, με τα πέταλα στο στήθος. Πήραν νοσοκομειακό όχημα από το Σαπόρτα (το νυν Γενικό Κρατικό Νίκαιας) και έθεσαν επικεφαλής της επιχείρησης έναν πραγματικό Γερμανό, ονόματι Μπρούνο- είχε και άλλα ονόματα-, έναν αυτόμολο Γερμανό ναύτη κομμουνιστή που κατέφυγε στον ΕΛΑΣ Κοκκινιάς με το τουφέκι και τις σφαίρες του. Ήταν σκληρός, έλεγε μάλιστα: “τους ταγματασφαλίτες τούς αφήνω σε σας, εγώ Γερμανούς θέλω να σκοτώνω”. Τέθηκε λοιπόν επικεφαλής και όταν έφτασε το όχημα μπροστά στον Βαρδινογιάννη βγήκε και του μίλησε γερμανικά. Το θύμα διέκρινε μετά τις λυμφατικές φάτσες μέσα στο νοσοκομειακό αλλά δεν πρόλαβε να αντιδράσει. Δύο οπλατζήδες έμειναν επί τόπου, οι άλλοι έφυγαν.
Ο Μπρούνο κρύφτηκε στο στενό πίσω από τη σκάφη μιας γριάς. Αυτή όμως έβαλε τις φωνές και ο Γερμανός οπλατζής πιάστηκε και δεν ακούστηκε τίποτα ξανά γι΄ αυτόν».
Ο εμφύλιος για την ιστορία του Εμφυλίου
Η ανάδειξη τα τελευταία χρόνια από μερίδα νέων ιστορικών του ζητήματος της «κόκκινης βίας» οδήγησε σε επιστημονικές συγκρούσεις, συχνά ανελέητες. Το παράδοξο είναι ότι στο περίφημο Δίκτυο για τη Μελέτη των Εμφυλίων Πολέμων αρχικά μετείχαν οι πάντες, σταδιακά όμως αναδείχθηκαν χαοτικές διαφορές. Για «δεκαετία της σύγχυσης» μιλούσε βιβλίο του Νίκου Μαραντζίδη, από τους βασικούς εκπροσώπους της ομάδας αυτής, για «δεκαετία ρήξεων» γίνεται τώρα λόγος στο συνέδριο που οργανώνεται το Σαββατοκύριακο αυτό, επιχειρώντας παρόλα αυτά την εύρεση μιας νέας ισορροπίας. «Στην αρχή υπήρξε μια γόνιμη συζήτηση, που εξελίχθηκε όμως σε περιοριστική συζήτηση περί εμφυλίων πολέμων», υποστηρίζει ο Πολυμέρης Βόγλης. «Αλλοίωσε την εικόνα της περιόδου της Κατοχής, υποβάθμισε το στοιχείο της Αντίστασης, υπερτόνισε το στοιχείο της εμφύλιας βίας. Επιπλέον, λόγω της κρισιμότητάς της αλλά και των μεγάλων διαφωνιών που ήρθαν στο φως, η δεκαετία αυτή έχει περίπου αυτονομηθεί στην ελληνική ιστοριογραφία. Ζητήματα αξιών και κουλτούρας πρέπει όμως να μελετώνται σε μεγαλύτερες διάρκειες.