Οι πρώτες (ελεύθερες) εκλογές μετά τον πόλεμο

ΜΑΡΤΙΟΣ 1946

Οι πρώτες (ελεύθερες) εκλογές μετά τον πόλεμο

Η αλληλογραφία της κυβέρνησης Θεμιστοκλή Σοφούλη με τις ξένες κυβερνήσεις που είχαν εμπλοκή στην ελληνική υπόθεση

ΦΩΤΕΙΝΗ ΤΟΜΑΗ | Κυριακή 11 Μαρτίου 2007

πηγή: http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=78&artid=179525&dt=11/03/2007

Κανείς δεν διαφωνεί σήμερα, 60 χρόνια μετά, ότι η Ελλάδα βγήκε από τον πόλεμο και τη γερμανική κατοχή με ένα τραγικό έλλειμμα ηγεσίας. Το πολιτειακό, η δυσκαμψία των πολιτικών κομμάτων να έλθουν σε συνεννόηση, η συσσώρευση προβλημάτων από τον πόλεμο σε μία ερειπωμένη κυριολεκτικά αλλά και μεταφορικά χώρα, χωρίς υποδομές, με παντελή απουσία κρατικού μηχανισμού και ταυτόχρονα βαθύτατη διάρρηξη των κοινωνικών δομών από τον Εμφύλιο, την καθιστούσαν αδύναμη και ευάλωτη την ίδια στιγμή που οι σύμμαχοί της στον δυτικό συνασπισμό την επιθυμούσαν ισχυρή, αναγνωρίζοντάς της ρόλο φύλακα και ανάσχεσης του κομμουνισμού στην Ευρώπη. Ο Ψυχρός Πόλεμος είχε μόλις αρχίσει. Και όσο τα πράγματα έβαιναν σε ανοιχτή πλέον σύγκρουση των δύο κόσμων, η Ελλάδα για γεωστρατηγικούς καθαρά ρόλους έπρεπε το ταχύτερο να ανασυγκροτηθεί. Την ίδια στιγμή η επάνοδός της σε ομαλούς ρυθμούς κοινοβουλευτικού βίου ύστερα από διακοπή δέκα συναπτών ετών με τη μεσολάβηση μιας δικτατορίας, ενός παγκοσμίου πολέμου και ενός εμφυλίου έμπαινε σε πρώτη προτεραιότητα. Αυτή ήταν και η αιτία της εμμονής που είχε καταλάβει τους Βρετανούς, αρχικά, και τους Αμερικανούς, στη συνέχεια, να γίνουν το ταχύτερο εκλογές με καταληκτική ημερομηνία την 31η Μαρτίου του 1946. Δεν ήταν λοιπόν οι «κακοί» Βρετανοί ή οι «κακοί» Αμερικανοί εκείνοι που επιθυμούσαν δήθεν το κακό της χώρας. Αν η Ελλάδα βρισκόταν σε διαφορετικό σημείο του χάρτη ενδεχομένως κανείς να μην είχε ασχοληθεί μαζί της...

Τη διενέργεια ελεύθερων εκλογών σε όλες τις χώρες της απελευθερωμένης Ευρώπης ηγγυάτο η Συμφωνία της Γιάλτας. Για την Ελλάδα οι εκλογές εκείνες όμως είχαν ιδιαίτερη σημασία γιατί είχαν στο μεταξύ μεσολαβήσει τα Δεκεμβριανά και ο ελληνικός λαός είχε μόλις μπει στην περιπέτεια του Εμφυλίου. Η Συμφωνία της Βάρκιζας τον Φεβρουάριο του 1945, που συνέπεσε σχεδόν με τη Γιάλτα, έθετε τέρμα στην ένοπλη σύγκρουση και προέβλεπε αρχικά διενέργεια δημοψηφίσματος επί του πολιτειακού, ει δυνατόν εντός του έτους, στη συνέχεια εκλογές Συντακτικής Συνέλευσης και βεβαίως την πρόσκληση ξένων παρατηρητών που θα επέβλεπαν την τήρηση δημοκρατικών κανόνων και τάξης στη διενέργεια των εκλογών. Στο θέμα αυτό, όπως και στην επικίνδυνη κατάσταση στην οποία περιερχόταν η χώρα, με τη λευκή τρομοκρατία να σαρώνει το μεγαλύτερο μέρος της, ιδίως την επαρχία, αφιερώνεται μεγάλο μέρος της διπλωματικής αλληλογραφίας της κυβέρνησης Θεμιστοκλή Σοφούλη με τις ξένες κυβερνήσεις που είχαν εκ των πραγμάτων εμπλοκή στην ελληνική υπόθεση, ήτοι τη βρετανική, την αμερικανική και τη σοβιετική.

Είναι γεγονός ότι τα βρετανικά στρατεύματα που παρέμεναν στην Ελλάδα ήταν σοβαρή αιτία όξυνσης των σχέσεων Αριστεράς και κυβέρνησης. Αλλά και ο ίδιος ο βρετανός ΥΠΕΞ Ε. Bevin υφίστατο σφοδρή πολεμική στο κοινοβούλιο της χώρας του από Εργατικούς βουλευτές, 74 από τους οποίους κατέθεσαν στις 11 Μαρτίου 1946 δήλωση με την οποία εξέφραζαν φόβους για το αποτέλεσμα των εκλογών και ζητούσαν τη διαβεβαίωση του επικεφαλής του Φόρεϊν Οφις ότι τόσο η βρετανική αρωγή όσο και ο επισιτισμός της UNRRA θα συνεχίζονταν στον «φίλο ελληνικό λαό ανεξαρτήτως αποτελέσματος εκλογών Μαρτίου» (Αρχείο Κεντρικής Υπηρεσίας, φάκ. 6, υποφάκ. Ζ, έτος 1946).

Τα πράγματα χειροτέρεψε η απόφαση της Αριστεράς να μην κατέβει στις εκλογές του Μαρτίου που επανειλημμένα αλλά χωρίς αποτέλεσμα είχε προσπαθήσει να μεταθέσει χρονικά η ελληνική κυβέρνηση. Σε ένα από τα πολυάριθμα τηλεγραφήματα του Σοφούλη προς τον Bevin, ο πρώτος προειδοποιούσε ότι με την τροπή που έπαιρναν τα πράγματα δύο ήταν τα πιθανά να συμβούν: «Αποτέλεσμα εκλογών νόθον και προϊόν βίας ομοιότυπον προς το περίφημον δημοψήφισμα του 1935, κατά συνέπειαν άμεσος σχηματισμός κυβερνήσεως μονοπλεύρου δεξιάς και πιθανόν άμεσος ανάκλησις του Βασιλέως...» και το, ακόμη χειρότερο, «...Πρόκλησις προς αριστερούς και ευκαιρία νέας αποπείρας προς βιαίαν κατάληψιν της εξουσίας εκ μέρους αυτών...» (ΑΠ 1806, 3 Μαρτίου 1946).

Ωστόσο στο ίδιο τηλεγράφημα ο Σουφούλης, μη θέλοντας να αθετήσει την υπόσχεση που είχε δώσει στους Βρετανούς ότι οι εκλογές θα πραγματοποιούνταν οπωσδήποτε την τελευταία ημέρα του Μαρτίου, κατέληγε: «Παρ' όλας αυτάς τας τραγικάς δυσχερείας και την απειλουμένην ήδη πάλιν γενικήν απεργίαν κυβέρνησις δεν θα φυγομαχήση, θα κατέλθη εις τον άνισον αγώνα την ορισθείσαν ημερομηνίαν της 31ης Μαρτίου».

Σε προηγούμενη όμως τετρασέλιδη δραματική επιστολή του μετά την απομάκρυνση του Σοφιανόπουλου από το υπουργείο των Εξωτερικών και την αντικατάστασή του από τον Κ. Ρέντη, ο Σοφούλης παραδεχόμενος ότι η κατάσταση δεν βρισκόταν υπό τον έλεγχό του και ότι τα σώματα ασφαλείας δεν συνεργάζονταν με την κυβέρνησή του, διατύπωνε για πρώτη και μοναδική φορά, και δυστυχώς πολύ αργά, σε μία απελπισμένη προσπάθειά του να μεταθέσει τον χρόνο των εκλογών, την απειλή παραίτησής του.

«Διά κ. Ρέντην. Παρακαλώ να διαβιβασθή άνευ οιασδήποτε επιφυλάξεως ακόλουθον μήνυμα εις τον Υπουργόν των Εξωτερικών κ. Μπέβιν ενισχυόμενον και δι' εντόνου υποστηρίξεώς σας. Μήνυμα έχει ως εξής: (...)

Απέναντι μιας τοιαύτης καταστάσεως και απέναντι των ενδεχομένων θλιβερών συνεπειών θα θεωρηθή ίσως ότι επιβάλλεται η παραίτησις της κυβερνήσεως. Διά του τρόπου τούτου θα εσώζετο τουλάχιστον διά το μέλλον θέσις και σημασία φιλελευθέρου κόμματος και εν γένει δημοκρατικού κέντρου. Αλλά έχω συναίσθησιν ότι παραίτησίς μου εις τας σημερινάς περιστάσεις θα εδημιούργει χάος πολιτικόν εντός του οποίου θα επεσπεύδοντο και θα επηυξάνοντο οι κίνδυνοι οι οποίοι ως μετεκλογικοί προβλέπονται. Εκτός τούτου έχω πάντοτε βάσιμον ελπίδα, έχω πεποίθησιν ότι δύναται αποσοβηθή πας κίνδυνος και εμπεδωθή η τάξις, και ισοπολιτεία εάν μοι δοθή μία πίστωσις χρόνου δύο τριών μηνών πέραν της 31ης Μαρτίου» (ΑΠ 12102, 14 Φεβρουαρίου 1946).

Ωστόσο τόσο οι ΗΠΑ όσο και η Μ. Βρετανία είναι αποφασισμένες να μην αναβάλουν τον χρόνο διεξαγωγής των εκλογών ακόμη και όταν παραιτηθούν οι μισοί υπουργοί της κυβέρνησης. «Γνώμη Αγγλικής Κυβερνήσεως ήτο ότι η αποχώρησις δωδεκάδας Υπουργών εκ της Κυβερνήσεως δεν επέφερε ανατροπήν της και Κυβέρνησις καθαρώς φιλελευθέρα πλέον βαδίση εκπλήρωσιν αναληφθείσης υποχρεώσεως» (Κ. Ρέντης, ΑΠ 1806, 27 Μαρτίου 1946). Αρχές του ίδιου μήνα ο έλληνας πρεσβευτής Κ. Διαμαντόπουλος πληροφορούσε ότι «όπως μοι ελέχθη υπό του ενταύθα Υπουργείου Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών θα επροξένει λύπην εις την ενταύθα Κυβέρνησιν ήτις έχει γνώμην ότι πάσα αναβολή θ' απετέλει πρόσκομμα εις ομαλήν εξέλιξιν καταστάσεως εν Ελλάδι, ιδίως δι' έργα ανασυγκροτήσεως» (ΑΠ 900, Διαμαντόπουλος από Ουάσιγκτον, 1 Μαρτίου 1946).

Με ειλημμένη λοιπόν την απόφαση να οδηγηθεί η χώρα οπωσδήποτε σε εκλογές ανακοινώνεται στις 15 Ιανουαρίου η αποστολή 1.000 ξένων παρατηρητών, από τους οποίους οι 500 ήταν Αμερικανοί και οι λοιποί Βρετανοί, Γάλλοι, Νοτιοαφρικανικοί και Ζηλανδοί. Ο Στάλιν αρνήθηκε να στείλει παρατηρητές επικαλούμενος τον δήθεν σεβασμό του στην αρχή ελευθερίας κάθε χώρας να κάνει εκλογές όποτε εκείνη αποφασίζει, εκείνο που όμως στην πραγματικότητα επιθυμούσε ήταν να αποφύγει την αμερικανοβρετανική ανάμειξη στις χώρες της δικής του επιρροής, όπως έκανε με τη Ρουμανία, παραβιάζοντας πρώτος τη Γιάλτα, και να εγκαταλείψει την Ελλάδα στην τύχη της.

Η διπλή άλλωστε στρατηγική του ΚΚΕ και της ΕΣΣΔ στην περίπτωση των εκλογών του 1946 είχε δραματικά αποτελέσματα όχι μόνο για τις εξελίξεις στο εσωτερικό της χώρας, αλλά και σε ό,τι αφορούσε τα εθνικά της δίκαια. Ετσι, ενώ όπως εξομολογούνταν ο Στάλιν στον Ντιμιτρόφ ο ίδιος θεωρούσε τον ελληνικό εμφύλιο «μια βλακεία», επέτρεπε στον Ζαχαριάδη να παίζει το δικό του προσωπικό πολιτικό παιχνίδι προκειμένου να αποκτήσει αγωνιστικές περγαμηνές στην ηγεσία του ΚΚΕ αφού στη διάρκεια του πολέμου είχε παραμείνει έγκλειστος στο Νταχάου. Ο ίδιος ο Ζαχαριάδης, τη στιγμή που αντιπροσωπεία του ΕΑΜ από τους Παρτσαλίδη, Λούλη και Γρηγοριάδη επισκεπτόταν με ενθάρρυνση της κυβέρνησης το Παρίσι και τη Μόσχα για να ενημερώσει επί των εθνικών μας διεκδικήσεων στη Β. Ηπειρο, στην Αν. Θράκη, στη Δωδεκάνησο, στην Κύπρο, καθώς και στο ζήτημα διαρρύθμισης των ελληνοβουλγαρικών συνόρων, έβγαινε με δηλώσεις του την εφημερίδα «Μπόρμπα» του Βελιγραδίου υποστηρίζοντας ότι το Μακεδονικό είναι ένα ζήτημα που πρέπει να λυθεί στη βάση της αυτοδιάθεσης των λαών! Και κάτι παραπάνω: ενώ η κυβέρνηση παρέμενε ασταθής και ο ελληνικός λαός υπέφερε από την πείνα και το ψύχος του σφοδρού χειμώνα, τα βρετανικά στρατεύματα παρέμεναν στην Ελλάδα για την επίβλεψη της τάξεως και συμμορίες Αλβανών και Βουλγάρων αλώνιζαν τις βόρειες επαρχίες της χώρας, ο Στάλιν έθετε ζήτημα απειλής των γειτόνων μας που στο μεταξύ είχε θέσει υπό την προστασία του, οι οποίοι δεν είχαν υποστεί καμία απώλεια στον πόλεμο...
Η ευθύνη της ηγεσίας του ΚΚΕ

Η ευθύνη της ηγεσίας του ΚΚΕ τότε ήταν ότι, αντί να ενημερώσει τον λαό και να ακολουθήσει τον δρόμο άλλων κομμουνιστικών κομμάτων της Ευρώπης, όπως του γαλλικού και του ιταλικού, που σημειωτέον είχαν από νωρίς επισημάνει ότι ο Εμφύλιος δεν οδηγούσε πουθενά, προτίμησε να ακολουθήσει μία ολότελα λαθεμένη πολιτική απέχοντας από τις εκλογές και καταφεύγοντας στην ένοπλη σύγκρουση, επιλογή που διευκόλυνε αντικειμενικά τα σχέδια των ιδεολογικών του αντιπάλων, που οδήγησαν στη διείσδυση του αμερικανικού παράγοντα ύστερα από εκκλήσεις ελλήνων αξιωματούχων για τον κίνδυνο «να σαρωθεί η χώρα υπό του σλαβισμού», πολιτική επιλογή που με ακρίβεια λόγου ο Geiv Lundestad ορίζει Empire by Invitation («The American Empire», Λονδίνο, 1990).

Η κυρία Φωτεινή Τομαή είναι προϊσταμένη της Υπηρεσίας Διπλωματικού Αρχείου του υπουργείου Εξωτερικών.