60 χρόνια από την πολιορκία των Πετρανών

πηγή:http://www.giapraki.com/e107_plugins/content/content.php?content.471 (30/11/2004)

1. συμβάντα κι αριθμοί

Συμπληρώθηκαν πρόσφατα (στις 24 Νοέμβρη) εξήντα χρόνια από τη δωδεκάωρη πολιορκία που υπέστησαν από τους αντάρτες του ΕΛΑΣ τα Πετρανά, όπου ήταν οχυρωμένοι μερικές εκατοντάδες αντικομουνιστές οπλίτες της περιοχής αλλά και ομοϊδεάτες των από τα Τρίκαλα και την Καρδίτσα. Η επίθεση των ανταρτών άρχισε νωρίς το πρωί, αλλά η σφοδρή ανταλλαγή πυρών κόπασε προς το απόγευμα, όταν μια μάζα οπλιτών έσπασε τον κλοιό κατευθυνόμενη προς το βουνό της Ζαρκαδόπετρας αδυνατίζοντας σοβαρά την άμυνα και τη διάθεση για περαιτέρω αντίσταση. Έτσι όσοι έμειναν μέσα στο χωριό, παραδόθηκαν μόλις άρχισε να ελαττώνεται το φθινοπωρινό φως.

Οι αντάρτες έχασαν κατά τη διάρκεια των πυρών 10 περίπου άνδρες, ενώ οι αμυνόμενοι λίγο περισσότερους από 5 –ένα βρέφος, το μοναδικό θύμα του χωριού, σκοτώθηκε από θραύσμα όλμου μέσα στην αγκαλιά της μάνας του. Περίπου 40 οπλίτες εκτελέστηκαν μαζικά το βράδυ της ίδιας μέρας μέσα στη φεγγαρόφωτη πλατεία και καμιά 20ριά ατομικά στους δρόμους. Το επόμενο βράδυ τουφεκίστηκαν έξω από τη νότια πλευρά του χωριού 15 περίπου αιχμάλωτοι, που είχαν ανακαλυφθεί μετά από την ημερήσια έρευνα στα πετρόχτιστα οικήματα.
Με τη βοήθεια των κατοίκων γλίτωσαν ένας τραυματισμένος οπλίτης, που υποκρίθηκε το σκοτωμένο κι ένας άλλος που ξέφυγε καθώς βάδιζαν προς τον τόπο της δεύτερης εκτέλεσης. Οι 20 περίπου αιχμάλωτοι από την Εορδαία, που έτυχαν σε γνωστούς των αντάρτες, όπως στο στρατιωτικό διοικητή του 2/1/28 λόχου του ΕΛΑΣ Διογένη Τσιαμπαλή ή Πτολεμαίο, γλίτωσαν και αυτοί. Φυσικά όσοι παραδόθηκαν πριν από τη μάχη σώθηκαν όλοι.


2. Πολιορκητικές κερκόπορτες

Δεν ήταν πρωτόγνωρη η εκατόμβη, αφού στο Κιλκίς είκοσι μέρες νωρίτερα είχαν συμβεί παρόμοια γεγονότα: ο ΕΛΑΣ είχε πολιορκήσει την πόλη και όταν την κατέλαβε, ένα μέρος των αιχμαλώτων εκτελέστηκαν ατομικά είτε ομαδικά, όπως ακριβώς μετέπειτα στα Πετρανά. Όμως οι αντικομουνιστές οπλίτες της Κοζάνης δε γνώριζαν την υπόθεση του Κιλκίς και ούτε οι αρχηγοί τους τούς είχαν μιλήσει σχετικά, φοβούμενοι μάλλον την ολιγοπιστία των. Είχαν βέβαια προσπαθήσει στις αρχές του δεύτερου δεκαήμερου του Νοέμβρη οι Εγγλέζοι σύνδεσμοι να μεσιτεύσουν στη διένεξη καλώντας τις δύο αντίπαλες πλευρές στην Κοζάνη για συμβιβασμό, μάταια όμως –το μόνο που κατόρθωσαν ήταν να βγάλουν σώους από τα Πετρανά τρεις δεκάδες βαθμοφόρους των αντικομουνιστών, μόνιμους αξιωματικούς, έφεδρους λοχίες και χωροφύλακες, τους οποίους έστειλαν αμέσως στην Αθήνα.
Ακόμα κι αυτοί όμως οι τριάντα βαθμούχοι του ΕΕΣ αν ήταν παρόντες, ήταν απίθανο να αναχαίτιζαν για πολύ την εκδικητική ορμή των ανταρτών, για πέντε τουλάχιστον λόγους:

α) δεν είχαν προλάβει να οχυρώσουν καλά οι αντικομουνιστές οπλίτες τα σπίτια στον ένα μήνα που φιλοξενούνταν εκεί

β) ο όγκος των ανταρτών ήταν σημαντικός: δύο περίπου συντάγματα (28ο Φλώρινας και 53ο Γρεβενών) μαζί με εφεδρικούς οπλίτες των ιδίων περιοχών

γ) οι κάτοικοι ήταν ουδέτεροι, σχεδόν φιλικοί προς τους αντάρτες, προς τους οποίους εκόμιζαν ζωτικές πληροφορίες

δ) το μωσαϊκό των απείθαρχων αντικομουνιστών ήταν δύσκολο να τιθασευτεί σε ένα ενιαίο αμυντικό σύνολο

ε) η τοπογραφία λειτουργούσε υπέρ των ανταρτών, οι οποίοι είχαν τη δυνατότητα να προσεγγίσουν ακίνδυνα το πεδινό χωριό μέσω του ρέματος Σου Ντερέ ή ανάμεσα από το δασωμένο ύψωμα Κορώνα


3. Πιθανές αιτίες

Το φλέγον ερώτημα είναι γιατί έλαβαν χώραν οι εκτελέσεις. Για ποιο λόγο τελικά θερίστηκαν, δεμένοι ή άδετοι, άοπλοι -πρώην βέβαια οπλισμένοι- χωρικοί, αντικομουνιστές επί το πλείστον; Ας ξεκινήσουμε από τα απλούστερα και φανερά: η προφορική μνήμη του χωριού αποδίδει το θανατικό σε μια τυχαία συναισθηματική έξαρση, όταν δηλαδή σκοτώθηκε κατά την επιχείρηση ο αδερφός του καπετάνιου των ανταρτών, οπότε οι αιχμάλωτοι προσφέρθηκαν θυσία στο βωμό της εκδίκησης. Η μανία του ενός ενάντια στην απουσία των πολλών.
Μια άλλη, περισσότερο αποδεκτή αιτία είναι ο θάνατος μιας δεκάδας ανταρτών κατά τη διάρκεια της πολιορκίας. Καθώς ανάμεσα στους επιτιθέμενους είχαν δημιουργηθεί γνωριμίες και φιλίες, η έλλειψη μερικών από αυτούς, ίσως των πιο μαχητικών, δημιούργησε ένα δυσαναπλήρωτο προς στιγμήν ψυχικό κενό, το οποίο επιδιώχτηκε να καλυφθεί με τις εκτελέσεις των αντιπάλων τους. Η άποψη αυτή εξηγεί μεν τις ατομικές εκτελέσεις στους δρόμους, αδυνατεί όμως να ερμηνεύσει τις δύο ομαδικές, μια της πλατείας και την έτερη του νεκροταφείου, για τις οποίες είχαν δοθεί προφανώς άνωθεν εντολές.
Διαφωτιστικό φως ρίχνει στις σκοτεινές πράξεις η γραπτή άποψη του καπετάνιου της Ομάδας Μεραρχιών Μακεδονίας του ΕΛΑΣ, πρώην καπνεργάτη κι επαγγελματία κομουνιστή μετέπειτα, του Μάρκου Βαφειάδη. Η υπόθεση των εξοπλισμένων αντικομουνιστών της περιοχής είχε συζητηθεί μεταξύ αυτού και των μελών του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΕ στην Αθήνα στις αρχές Νοέμβρη του 1944. Αγνοούμε τι πραγματικά ειπώθηκε κι αποφασίστηκε τότε, αλλά σίγουρα αυτό δεν είχε εκφραστεί γραπτά. Μπορεί με βεβαιότητα πάλι να υποτεθεί ότι είχε δοθεί άδεια για το «ξεπάτωμα της αντίδρασης» και η προφορική αυτή εντολή μεταφέρθηκε στους καπετάνιους των τριών συνταγμάτων του ΕΛΑΣ (28ο, 50ό, 53ο) που έλαβαν μέρος στις πολιορκίες των οπλισμένων χωριών. Οι τελευταίοι μετέδωσαν την εντολή στους καπετάνιους των ταγμάτων και οι τελευταίοι προφανώς στους διοικητές των λόχων τους.


4. Πρόσωπα και πράγματα

Βέβαια εναπόκειτο στους καπετάνιους του ΕΛΑΣ να ερμηνεύσουν κι εφαρμόσουν τις εντολές. Ο διοικητής του αποσπάσματος Σινιάτσικου Αλέξης Ρόσιος ή Υψηλάντης που χτύπησε τα χωριά των Μπουτζακίων, δεν προέβη σε μαζικές εκτελέσεις, παρακούοντας προφανώς. Οι υπόλοιποι ομοιόβαθμοί του όμως απέφυγαν να τον μιμηθούν και οι λόγοι ποικίλουν από το ποιόν του χαρακτήρα έως τη διάθεση για ανέλιξη ή προβολή.

Όσον αφορά στα Πετρανά: καπετάνιος του 28ου συντάγματος ήταν ο απόφοιτος γυμνασίου Τσοτυλίου και πρώην κοβάρχης του χωριού του Νικόλαος Θεοχαρόπουλος ή Σκοτίδας από το Κυπαρίσσι Γρεβενών. Καπετάνιος του 1ου τάγματος χρημάτισε ο (περιβόητος μετέπειτα) δικηγόρος Γεώργιος Γιαννούλης από το Επταχώρι Καστοριάς. Καπετάνιος του 1ου λόχου, που αποτελούσε την κύρια αιχμή της κρούσης, είχε αναλάβει ο αγρότης Χρήστος Αποστολίδης ή Κεραυνός, πρόσφυγας και κάτοικος Κάτω Κλεινών Φλώρινας. Ο Σκοτίδας δεν έφερνε ποτέ αντιρρήσεις σε άνωθεν εντολές. Ο Γιαννούλης «βαρύνονταν» με αντικομουνιστικές περγαμηνές κατά την πρώτη περίοδο της ανάπτυξης του αντάρτικου και, αποδεχόμενος την ύστατη βία, επιθυμούσε μάλλον να δείξει πιστός. Ο Κεραυνός ήταν ο σκληρότερος από όλους και ο λόγος δεν είναι ανεξάρτητος από τη θέση του στην ιεραρχία, αφού ως διοικητής λόχου εμπλέκονταν άμεσα στην πρώτη γραμμή του πυρός. Επιπλέον «εύκολα νευρίαζε και ξεσπούσε σε βρισίδι…» ο βραχύσωμος καπετάνιος, που διέθετε σταθερά ένα «αξεπέραστο μίσος…» εναντίον του εχθρού.

5. Συμπεράσματα

Οπωσδήποτε οι εκτελέσεις εντάσσονται στο φόντο μιας δύσκολης εποχής, γεμάτη με αίμα και βία. Μέσα στα πλαίσιά της ξετυλίγονταν η αδυσώπητη πάλη για κυριαρχία κι ανάληψη της εξουσίας, κυρίως με τη βοήθεια των όπλων, αφού η πολιτική επικοινωνία είχε αποδειχτεί ανεπαρκής και κάθε υπάκουη ευθυγράμμιση σε επαγόμενους κανόνες φαινόταν ως αρετή. Νεκροί αντάρτες και ιδίως όσοι τραυματίες ψυχορραγούσαν μέσα στην κρύα πάχνη του πετρανιώτικου δειλινού, ενίσχυσαν τα ένστικτα του μένους, για τα οποία εθεωρείτο ότι μόνο με την αποφορά του αίματος μπορούσαν να κορεστούν. Συνέτειναν όλα μαζί.

Θανάσης Καλλιανιώτης