3ο Συνέδριο Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας
«Διαστάσεις του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου 1946-1949»
Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών
Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας
Πάντειο Πανεπιστήμιο

Το πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου, οργανώνει το 3ο συνέδριο σύγχρονης ελληνικής ιστορίας με τίτλο “Διαστάσεις του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου 1946-1949“. Το συνέδριο θα διεξαχθεί τον Νοέμβριο του 2016.
Οι πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές ανατροπές που συντελούνται στη διάρκεια της Κατοχής είναι καθοριστικής σημασίας κι έχουν συσσωρευτική επίδραση στα χρόνια του Εμφυλίου πολέμου. Το δεύτερο συνέδριο του ΠΜΣ που έγινε τον Νοέμβριο του 2014 εξέτασε το πυκνό σε ιστορικό χρόνο διάστημα από την Απελευθέρωση στα Δεκεμβριανά, μια περίοδο στην οποία επιβεβαιώθηκαν οι πρώτες ενδείξεις ότι η χώρα οδεύει προς εμφύλια σύγκρουση.
Η περίοδος μετά τα Δεκεμβριανά χαρακτηρίζεται από την αδυναμία των διαδοχικών κυβερνήσεων να επιβάλλουν την τήρηση των όρων της Συμφωνίας της Βάρκιζας του Φεβρουαρίου 1945. Επιπλέον, ο τρόπος διεξαγωγής των εκλογών τον Μάρτιο του 1946, και το δημοψήφισμα που ακολούθησε, επέτειναν την κρίση αντί να οδηγήσουν προς την εκτόνωσή της.
Η κάθοδος της χώρας προς τον Εμφύλιο πόλεμο επιταχύνεται από την αυξανόμενη πόλωση που έχει εκδηλωθεί από την Απελευθέρωση με την καταλυτική συμβολή του ξένου παράγοντα και το καθεστώς έκτακτης ανάγκης που γρήγορα επιβλήθηκε.
Οι νικητές των εκλογών του 1946, απρόθυμοι και αδύναμοι να αντιμετωπίσουν τα δομικά προβλήματα της χώρας, παραδίδονται στην πολιτική και στρατιωτική ηγεμονία των ΗΠΑ.
Η τριετία της εμφύλιας σύγκρουσης θα ματώσει ακόμα περισσότερο τη καθημαγμένη από την Κατοχή Ελλάδα, σε μια εποχή που η υπόλοιπη Ευρώπη ανασυγκροτείται, ενώ στην Υφήλιο απλώνεται το δίχτυ του Ψυχρού Πολέμου.
Οι βασικοί άξονες του συνεδρίου είναι: οι κοινωνικές διαστάσεις του Εμφυλίου, η οικονομία, η πολιτική, οι στρατιωτικές επιχειρήσεις και ο ξένος παράγοντας.

Ενδεικτικές θεματικές ενότητες:

Η Συμφωνία της Βάρκιζας
Η Λευκή Τρομοκρατία
Tο ΚΚΕ
Οι Εκλογές και το Δημοψήφισμα
Ο Τύπος και η Προπαγάνδα
Το Γ’ Ψήφισμα
Η στάση του αστικού πολιτικού κόσμου
Η Άκρα Δεξιά
Η οικονομία μετά την Κατοχή και στη διάρκεια του Εμφυλίου
Οι εξελίξεις στην ΓΣΕΕ και τον συνδικαλισμό
Ο ΔΣΕ, η φυσιογνωμία, τα χαρακτηριστικά του και οι σύμμαχοι του
Ο Βρετανικός και ο Αμερικανικός παράγοντας
Τα στρατόπεδα πολιτικών κρατουμένων
Οι “ανταρτόπληκτοι”
Τα παιδιά στον Εμφύλιο
Οι συνεργάτες των κατακτητών στη διάρκεια του εμφυλίου
Οι προσπάθειες ειρήνευσης
Ο ΔΣΕ από την ήττα ως την άφιξη στην Τασκένδη
Οι εξελίξεις στην Ευρώπη
Η πνευματική δραστηριότητα
Οι οργανώσεις συμπαράστασης στο εξωτερικό

Κατάθεση προτάσεων για εισηγήσεις

Παρακαλούμε τους ενδιαφερόμενους/νες να στείλουν περίληψη της εισήγησης που προτείνουν (ως 400 λέξεις), μέχρι τις 15 Μαΐου 2016, στο mail synchronihistoria@gmail.com ώστε να υπάρξει χρόνος για να αξιολογηθούν με τη δέουσα προσοχή από την οργανωτική επιτροπή.

Η οργανωτική επιτροπή

Στέφανος Παπαγεωργίου, Καθηγητής, Διευθυντής ΠΜΣ του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας
Προκόπης Παπαστράτης, ομότιμος Καθηγητής
Ειρήνη Λαγάνη, Καθηγήτρια
Μιχάλης Λυμπεράτος, Διδάκτωρ Ιστορίας, Εντεταλμένος διδασκαλίας ΠΜΣ
Λη Σαράφη, Διδάκτωρ Ιστορίας, University of Sussex
Λουδοβίκος Κωτσονόπουλος, Διδάκτωρ Πολιτικής Επιστήμης, Εντεταλμένος διδασκαλίας ΠΜΣ
==
αναδημοσίευση από: poulantzas.gr

Βασιλική Λάζου, «Δεκέμβρης 1944: το όπλο της πείνας»



πλήρης τίτλος:

Βασιλική Λάζου, «Δεκέμβρης 1944: το όπλο της πείνας», Αυγή, 20.12.2015


«Μόλις μπορέσουμε θα σας γλιτώσουμε και να είστε βέβαιοι πως θα το πράξουμε. Τότε θα λάβετε τρόφιμα και θα σας δοθεί περίθαλψη που έχετε ανάγκη». Με προκηρύξεις όπως αυτή που πετιούνταν κατά χιλιάδες από τα βρετανικά αεροπλάνα ο Ανώτατος Διοικητής των Βρετανικών Δυνάμεων στην Ελλάδα Ρόναλντ Σκόμπι υπόσχονταν άμεσες διανομές τροφίμων στις «απελευθερωμένες» από τον ΕΛΑΣ γειτονιές της πρωτεύουσας. Το σχέδιο χορήγησης θα εξαρτιόταν από τη «διαγωγή των αντάρτικων δυνάμεων».
Σε περιόδους πολεμικής σύρραξης η πείνα αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα και καταστροφικότερα όπλα. Η απειλή του λιμού μέσω του οικονομικού αποκλεισμού, απαγορεύσεων και πρακτικών, όπως η λεηλασία και οι επιτάξεις, έχουν διαχρονικά χρησιμοποιηθεί - και συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται - για να καθυποτάξουν κράτη και λαούς. Στην Αθήνα των Δεκεμβριανών το διακύβευμα ήταν η συνέχιση ή η διακοπή της συμμαχικής βοήθειας που παρέχονταν από τα Βρετανικά στρατεύματα.
Με πρόσφατη ακόμα τη μνήμη του μεγάλου λιμού του χειμώνα 1941-1942 και έχοντας μόλις διέλθει από μια ληστρική για τις πλουτοπαραγωγικές πηγές και καταστροφική για τις υποδομές της χώρας ναζιστική Κατοχή, η Ελλάδα αποτελούσε μια χώρα εξαρτημένη από τη διεθνή βοήθεια. Η εξάρτηση ήταν πιο έντονη στην πρωτεύουσα και τα αστικά κέντρα τα οποία ήδη από το 1942 λάμβαναν τακτικές αποστολές εφοδίων υπό την αιγίδα του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού. Στην Κατοχή η ξένη βοήθεια αποτέλεσε ένα σημαντικό πολιτικό εργαλείο για τις δοσίλογες κυβερνήσεις καθώς τους έδινε την ευχέρεια να εφαρμόζουν μια πιο ευέλικτη πολιτική αλλά και μια πιο συγκροτημένη και βίαιη καταστολή ενάντια στο ΕΑΜ. Στις παραμονές της Απελευθέρωσης ο διπλασιασμός της τόνισε ακόμα περισσότερο την οικονομική ανωτερότητα των εξαρτώμενων από τη βοήθεια περιοχών, κυρίως της πρωτεύουσας.
Με την άφιξή τους τα βρετανικά στρατεύματα εμφανίστηκαν ως αποκλειστικός φορέας παροχής και διανομής τροφίμων. Το επιχειρησιακό σχέδιο με το εύγλωττο όνομα «ΜΑΝΑ» προέβλεπε την αποβίβαση βρετανικών στρατιωτικών δυνάμεων τα οποία θα συνόδευαν και θα εγκαθιστούσαν στην Ελλάδα την Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας. Καθώς δεν συνέτρεχαν στρατιωτικοί λόγοι για μαζική παρουσία Βρετανών στη χώρα - πόσο μάλλον όταν ο Β Παγκόσμιος Πόλεμος συνεχίζονταν με μεγάλη ένταση σε άλλα μέτωπα - το όλο σχέδιο στηρίχθηκε στην αναγκαιότητα παροχής τροφίμων και περίθαλψης στο δοκιμαζόμενο ελληνικό λαό. Πράγματι, μια από τις πρώτες ενέργειες των Βρετανών ήταν να οργανώσουν συσσίτια ενώ φωτογραφίες με πρόδηλο προπαγανδιστικό χαρακτήρα απεικόνιζαν χαμογελαστούς Βρετανούς στρατιώτες να μοιράζουν σοκολάτες, σούπες και κονσέρβες στις γειτονιές της πόλης.
Επρόκειτο ουσιαστικά για την υπόσχεση ενός μέλλοντος στηριγμένου στην τροφοδοσία των απελευθερωμένων περιοχών από τους Συμμάχους και την παροχή εφοδίων για την ανοικοδόμηση της κατεστραμμένης από τον πόλεμο χώρας. Στον αντίποδα βρίσκονταν οι περιορισμένες επισιτιστικές δυνατότητες της εγχώριας αγροτικής παραγωγής, οι ελλείψεις και οι καταστροφές. Το ερώτημα για το ρόλο και την αναγκαιότητα της ξένης βοήθειας αποκτούσε λοιπόν κυριολεκτικά ζωτική σημασία και ιδιαίτερη βαρύτητα στις πολιτικές επιλογές όσων διεκδικούσαν την εξουσία μετά την Απελευθέρωση.
Υπεύθυνη για τη διανομή των εφοδίων ήταν η Συμμαχική Υπηρεσία Αρωγής, γνωστή ως Military Liaison Greece (ML). Με εξαίρεση τις πρώτες αποστολές, που έπρεπε να διανεμηθούν δωρεάν, τα είδη τα οποία έφερνε η ML πωλούνταν σε τιμές αρκετά αυξημένες για να μπορέσει η ελληνική κυβέρνηση, με την βοήθεια των χρημάτων από την πώλησή τους, να καλύψει ένα σημαντικό μέρος των βασικών εξόδων του Κράτους. Η βοήθεια δίνονταν με πίστωση σύμφωνα με τον αμερικάνικο νόμο του ενοικιοδανεισμού και η ελληνική κυβέρνηση ήταν υποχρεωμένη να πληρώσει αργότερα τόσο την αξία της αγοράς τους όσο και τα έξοδα της μεταφοράς τους από το εξωτερικό και της εκφόρτωσή τους.
Το Νοέμβριο 1944, ένα μήνα μετά την απελευθέρωση της χώρας, το επισιτιστικό εξακολουθούσε να αποτελεί φλέγον ζήτημα καθώς σημειώνονταν σοβαρές καθυστερήσεις στη διανομή των τροφίμων ενώ οι αποστολές στην επαρχία σταμάτησαν εντελώς. Στις περιοχές που βρίσκονταν υπό τον έλεγχό του και κυρίως στα αστικά κέντρα το ΕΑΜ μετά βίας μπορούσε να καλύψει τις λαϊκές επισιτιστικές ανάγκες. Αν και φορέας εξουσίας, αναγκάστηκε να αναλάβει ένα ρόλο διαμεσολαβητικό απέναντι στους Συμμάχους διεκδικώντας από αυτούς τρόφιμα και εφόδια «για να πάψει ο λαός να πεινάει» (Ριζοσπάστης, 3 Νοέμβρη 1944).
Η επισιτιστική κατάσταση επιδεινώθηκε με το ξέσπασμα των Δεκεμβριανών. Η περιοχή της πρωτεύουσας παρέμεινε χωρίς θέρμανση και ηλεκτρισμό από τις 5 Δεκεμβρίου και χωρίς ύδρευση από τις 11 Δεκεμβρίου και για περίπου 5 εβδομάδες. Όσες προμήθειες υπήρχαν εξαφανίστηκαν και ο πληθυσμός πρακτικά δεν έβρισκε κανένα τρόπο να εφοδιαστεί εξαιτίας των μαχών, της διακοπής όλων των επικοινωνιών και των περιορισμών που επιβάλλονταν στην κυκλοφορία των πολιτών η οποία επιτρεπόταν μόνο από τις 12.00 έως τις 14.00.
Οι Βρετανοί κατείχαν σημαντικές ποσότητες τροφίμων και φαρμάκων, διέθεταν μέσα μεταφοράς και οι επιτροπές που ήταν υπεύθυνες για την περίθαλψη βρίσκονταν στην περιοχή υπό τον έλεγχό τους. Είχαν λοιπόν τη δυνατότητα να επιτρέπουν ή να απαγορεύουν τις διανομές ανάλογα με τις περιστάσεις. Τα βρετανικά στρατεύματα ήταν αυτά που πραγματοποιούσαν τις πρώτες διανομές τροφίμων στον πληθυσμό στις περιοχές που καταλάμβαναν ενώ ακόμα και το αμερικανικό προσωπικό της UNRRA ήταν αναγκασμένο να φορά βρετανικές στολές. Αυτό βέβαια δεν τους εμπόδισε να κατηγορήσουν το ΕΑΜ ως τον κύριο υπεύθυνο για την έλλειψη τροφίμων η οποία αποδίδονταν στη λεηλασία των αποθηκών από τον ΕΛΑΣ και στην παρακίνηση των εργαζομένων σε απεργία ώστε να μην είναι δυνατές ή να καθυστερούν οι εκφορτώσεις των πλοίων που μετέφεραν τη βοήθεια. Ούτε στάθηκε εμπόδιο στο να χρησιμοποιήσουν τη διανομή τροφίμων ως «παγίδα» για συλλήψεις.
Κατά τη πρώτη φάση των συγκρούσεων όταν το επισιτιστικό πρόβλημα ήταν ιδιαίτερα οξύ το ΕΑΜ επιδίωξε συναντήσεις με εκπροσώπους του Ερυθρού Σταυρού στον οποίο δόθηκαν όλες τις απαραίτητες εγγυήσεις για να πραγματοποιηθούν οι διανομές τροφίμων και στις περιοχές ελέγχου του ΕΛΑΣ και μάλιστα δωρεάν εξαιτίας της έλλειψης χρημάτων. Παρά ωστόσο τις καθημερινές συναντήσεις με εκπροσώπους της UNRRA και του Ερυθρού Σταυρού οι διανομές καθυστερούσαν και η ΚΕ του ΕΑΜ έκανε λόγο για μέτρα πείνας του Σκόμπι που σκοπό είχαν να λυγίσουν τον λαό. Ιδιαίτερο πρόβλημα αντιμετώπιζαν οι Ανατολικές συνοικίες της Αθήνας καθώς ήταν πιο αποκομμένες και είχαν υποστεί βομβαρδισμούς ενώ ήταν δύσκολη η μεταφορά εφοδίων από τον Υμηττό. Τελικά οι διανομές πραγματοποιήθηκαν από τις 20 Δεκεμβρίου τμηματικά, με τη φροντίδα των Λαϊκών Επιτροπών με τρόφιμα που παραχώρησε ο ΔΕΣ ή που βρέθηκαν σε διάφορες αποθήκες και λαχανόκηπους ενώ είχε οργανωθεί και ο εφοδιασμός των τμημάτων του ΕΛΑΣ που έρχονταν στην Αθήνα.
Ο μεγαλύτερος «εκβιασμός» των Βρετανών αφορούσε την παροχή φαρμάκων. Προκειμένου να εφοδιαστούν τα νοσοκομεία όφειλαν να αποκαλύψουν τις διευθύνσεις και τον αριθμό των τραυματισμένων. Καθώς ο ΕΛΑΣ αρνήθηκε για στρατιωτικούς λόγους οι Βρετανοί αποφάσισαν ότι τα φάρμακα τα οποία προέρχονταν από τις αποθήκες της ML θα διανέμονταν αποκλειστικά στα νοσοκομεία τα οποία έδιναν τη διεύθυνση και το δυναμικό τους.
Το ζήτημα της ασφάλειας των οχημάτων του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού αποτελούσε άλλο ένα πρόσχημα για μη διανομή της βοήθειας στις συνοικίες που έλεγχε ο ΕΛΑΣ. Παρά τις διαβεβαιώσεις του τελευταίου οι Βρετανοί υποστήριξαν ότι ο ΕΛΑΣ πυροβολεί τα αυτοκίνητα και διέκοψαν τις διανομές σε ελασοκρατούμενες συνοικίες.
Εντελώς διαφορετική για τη συμπεριφορά του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ είναι η εικόνα των εμφανιζόμενων εκείνη την περίοδο ως ουδέτερων Αμερικανών. Εκθέσεις αξιωματούχων της UNRRA αναφέρουν ότι στην περιοχή του ΕΛΑΣ οι άνθρωποι ήταν πολύ φιλικοί, ζητωκραύγαζαν και χειροκροτούσαν, όταν έβλεπαν τα αυτοκίνητα της Επιτροπής. Εκτενώς αναφέρεται ένα περιστατικό στο οποίο αντάρτης του ΕΛΑΣ διακινδύνευσε τη ζωή του για να σώσει φορτηγό της Επιτροπής που μετέφερε εγκυμονούσα και αμάχους και είχε πέσει σε ναρκοπέδιο.
Εξαιρετικά ενδιαφέρουσες είναι και οι αναφορές της UNRRA σχετικά με τη χρησιμοποίηση αυτοκινήτων με τα σήματα του Ερυθρού Σταυρού από τους Βρετανούς. Σε δύο περιπτώσεις αναφέρεται ότι Αμερικανοί μέλη της UNRRA είδαν καμουφλαρισμένα αυτοκίνητα να αποβιβάζουν οπλισμένους Έλληνες στρατιώτες και ένστολους αστυνομικούς. Σχετική καταγγελία ότι οι Βρετανοί χρησιμοποιούσαν τα φορτηγά του Ερυθρού Σταυρού για να μεταφέρουν πυρομαχικά και ενόπλους δημοσιεύτηκε επώνυμα στην εφημερίδα New York Herald Tribune από μέλος της UNRRA, τον Απρίλιο 1945, όταν είχαν τελειώσει οι συγκρούσεις . Με ανάλογες αιτιάσεις για κατασκοπευτική δράση φαίνεται ότι συνδέεται και ο θάνατος στις 31 Δεκεμβρίου 1944 από έκρηξη νάρκης του Lt Colonel Leslie Sheppard, Αρχηγού του Γραφείου Πληροφοριών της UNRRA στην Ελλάδα και πρώην μέλους της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής στην Αθήνα .
Στις 10 Δεκεμβρίου 1944 ο Αρχηγός της Αποστολής της UNRRA ενημέρωσε την ML ότι θεωρούσε ότι η θέση τους ως UNRRA ήταν προκατειλημμένη καθώς αναπόφευκτα συνδεόταν «με ένα καθεστώς βίας και διακρίσεων». Οι Βρετανοί αντέδρασαν απομακρύνοντας τους ενοχλητικούς αυτούς αυτόπτες μάρτυρες από την Ελλάδα μαζί με άλλους «μη απαραίτητους» πολίτες.
Συμπερασματικά, ο επισιτισμός του άμαχου πληθυσμού της περιοχής της πρωτεύουσας αποτέλεσε κύριο ζήτημα τόσο για τους Βρετανούς και όσο και τον ΕΛΑΣ. Οι Βρετανικές στρατιωτικές δυνάμεις χρησιμοποιώντας την πλεονεκτική τους θέση αναφορικά με τη διαθεσιμότητα των εφοδίων άσκησαν επιπρόσθετη πίεση στον αντίπαλό τους με όπλο τη διακοπή του επισιτισμού και την απειλή της πείνας. Όπως συνέβη κατά τη διάρκεια της Κατοχής, αλλά και όπως θα συμβεί την περίοδο που θα ακολουθήσει μετά τα Δεκεμβριανά, η διανομή των ειδών της ξένης βοήθειας χρησιμοποιήθηκε επιλεκτικά και μεροληπτικά εις βάρος του ΕΑΜ και των οπαδών του. Κύριος στόχος ήταν η πολιτική, ηθική αλλά και φυσική εξόντωσή τους μέσω της αποκοπής από τα δίκτυα βοήθειας και του εκβιασμού διακοπής κάθε επισιτιστικής αρωγής.

Βασιλική Λάζου είναι ιστορικός

Ντοκουμέντα για Νίκο Ζαχαριάδη



Ζηργάνος Νικόλας, Πετρόπουλος Γιώργος, Χατζηδημητράκος Νίκος, «Ντοκουμέντο: Ο απόρρητος φάκελος 26029/Α' του Νίκου Ζαχαριάδη», Εφημερίδα των Συντακτών, 21.12.2015
         ηλεκτρονική διεύθυνση άρθρου: http://www.efsyn.gr/arthro/oi-poinikes-dioxeis
 Ζηργάνος Νικόλας, Πετρόπουλος Γιώργος, Χατζηδημητράκος Νίκος, «Βιομηχανία διώξεων μετά τον Εμφύλιο», Εφημερίδα των Συντακτών 23.12.2015
        ηλεκτρονική διεύθυνση άρθρου: http://www.efsyn.gr/arthro/viomihania-dioxeon-meta-ton-emfylio
Ζηργάνος Νικόλας, Πετρόπουλος Γιώργος, Χατζηδημητράκος Νίκος, «Η αντίδραση των αρχών στην απόπειρα Ζαχαριάδη να έρθει στην Ελλάδα», Εφημερίδα των Συντακτών, 24.12.2015
     ηλεκτρονική διεύθυνση άρθρου: http://www.efsyn.gr/arthro/i-antidrasi-ton-arhon-stin-apopeira-zahariadi-na-erthei-stin-ellada
Ζηργάνος Νικόλας, Πετρόπουλος Γιώργος, Χατζηδημητράκος Νίκος, «Ντοκουμέντο: Ο απόρρητος φάκελος 26029/Α' του Νίκου Ζαχαριάδη», Εφημερίδα των Συντακτών, 21.12.2015
         ηλεκτρονική διεύθυνση άρθρου: http://www.efsyn.gr/arthro/oi-poinikes-dioxeis
Ζηργάνος Νικόλας, Πετρόπουλος Γιώργος, Χατζηδημητράκος Νίκος, «Οι ποινικές διώξεις στον Εμφύλιο», Εφημερίδα των Συντακτών, 22.12.2015
     ηλεκτρονική διεύθυνση άρθρου: http://www.efsyn.gr/arthro/oi-poinikes-dioxeis-ston-emfylio
 Μαρίνου Έφη, Σβέρκος Νίκος, «Αδημοσίευατα ντοκουμέντα από το Νταχάου», Εφημερίδα των Συντακτών, 24.4.2015
ηλεκτρονική διεύθυνση άρθρου: http://www.efsyn.gr/arthro/adimosieyta-ntokoymenta-apo-ntahaoy